Phụ nữ giác hơi được, như mọi người lớn khác, nếu người làm đã được đào tạo và bạn không ở giai đoạn đặc biệt. Đang mang thai thì không giác. Đến tháng, đang cho con bú hay mới sinh thì nên đợi, hoặc hỏi bác sĩ trước. Chồng thương vợ cũng đừng tự mua ống về giác cho vợ ở nhà.
Nhiều anh thấy vợ bế con cả ngày, tối than mỏi vai, liền tính mua bộ ống về giác cho vợ. Thương là thật, nhưng có những giai đoạn phải hỏi trước rồi mới úp ống. Bảng dưới tóm tắt từng giai đoạn, các phần sau giải thích kèm nguồn.
| Giai đoạn | Nên hay không | Vì sao |
|---|---|---|
| Bình thường | Được, nếu người làm được đào tạo | Giới tính không làm giác hơi kém an toàn hơn; người làm xét thể trạng, da, thuốc đang dùng |
| Đang đến tháng | Nên đợi hết kỳ kinh | Nguồn YHCT trong nước ghi không áp dụng; tổng quan quốc tế xếp vào nhóm cần thận trọng |
| Mang thai, nghi có thai | Không giác, kể cả chỉ giác lưng | Chưa ai chứng minh được giác hơi an toàn cho thai |
| Đang cho con bú | Nên hoãn, hỏi bác sĩ trước | Nguồn YHCT trong nước ghi không áp dụng |
| Mới sinh | Hỏi bác sĩ trước, chưa có con số tuần nào | Tổng quan quốc tế xếp vào nhóm cần thận trọng |
Phụ nữ có giác hơi được không, có khác gì giác cho đàn ông?
Không khác về nguyên tắc. Giác hơi (cupping) là úp ống lên da để tạo lực hút tại chỗ, và giới tính tự nó không làm việc này kém an toàn hơn. Người làm chỉ xét thể trạng, tình trạng da và thuốc bạn đang dùng.
Hai thuật ngữ bạn sẽ gặp suốt bài:
- Chống chỉ định: trường hợp không được làm.
- Chống chỉ định tương đối (relative contraindication): không cấm hẳn nhưng phải thận trọng, người làm cân nhắc riêng từng người.
Theo Cleveland Clinic, cả nam lẫn nữ nên tránh giác khi bị thiếu máu, rối loạn đông máu hoặc đang có bệnh ngoài da bùng lên. Riêng với phụ nữ, một tổng quan về biến chứng của giác hơi xếp mang thai, sau sinh và hành kinh vào nhóm chống chỉ định tương đối.
Câu "phụ nữ da mỏng thì cứ giác ống nhỏ là an toàn" không có nguồn nào làm cơ sở. Người làm đúng nghề chọn ống theo người chứ không theo giới (xem phần chị em cần báo gì). Phần nền có ở các bài chích lể là gì, giác hơi có tác dụng gì và giác hơi có mấy loại.
Đang đến tháng có giác hơi được không?
Không nên. Đang đến tháng thì bạn đợi hết kỳ kinh rồi hãy đi giác. Lỡ giác lúc đang có kinh thì cũng đừng hoảng: bạn nghỉ ngơi, để ý cơ thể, lần sau nhớ báo người làm trước.
Lời khuyên này có nguồn. BS Lê Thân, Bệnh viện Y học cổ truyền (YHCT) tỉnh Quảng Nam, viết trên VnExpress (19/9/2019) rằng giác hơi không áp dụng cho phụ nữ đang hành kinh, mang thai, cho con bú. Tổng quan về biến chứng giác hơi nói ở trên cũng xếp hành kinh vào nhóm chống chỉ định tương đối.
Người ta khuyên đợi vì chưa có cơ sở cho thấy giác lúc này vừa an toàn vừa có lợi, chứ không phải đã chắc chắn gây hại. Còn chuyện "đến tháng đi giác cho ra máu bầm" thì không có cơ sở nào hết, bạn đừng đi giác vì mục đích đó.
Bạn cứ nói thẳng với người làm là mình đang tới tháng. Người làm đúng nghề sẽ hẹn bạn ngày khác, không ép làm cho xong.
Kinh ra nhiều, hay mệt thì có nên đi giác cho khỏe không?
Không nên, bạn đi khám trước. Theo NHS (hệ thống y tế công của Anh), những trường hợp nên đi khám gồm: phải thay băng mỗi 1–2 giờ, kinh kéo dài hơn 7 ngày, ra cục máu lớn, hay mệt, khó thở. Đây có thể là dấu hiệu thiếu máu, mà Cleveland Clinic khuyên người thiếu máu nên tránh giác hơi. Các dấu hiệu khác cần đi khám, bạn xem ở phần cờ đỏ cuối bài.
Bà bầu giác hơi được không, giác lưng tránh bụng có sao không?
Không. Đang mang thai hoặc nghi có thai thì không giác hơi, kể cả khi chỉ giác ở lưng.
Lý do rất đơn giản: chưa ai chứng minh được giác hơi an toàn cho thai. Cleveland Clinic khuyên không giác khi mang thai, vì giới nghiên cứu biết quá ít về ảnh hưởng của giác hơi lên thai kỳ. Bên YHCT trong nước cũng nói y vậy: BS Lê Thân xếp thai phụ vào nhóm không áp dụng giác hơi.
Nhiều người tin "giác lưng thôi, chừa cái bụng ra là được". Câu này sai. GS Hoàng Bảo Châu xếp cả vùng bụng dưới lẫn vùng xương cùng của thai phụ vào vùng không nên giác. Xương cùng nằm ngay dưới thắt lưng, đúng chỗ bà bầu hay mỏi nhất.
Bạn nhớ giùm một nguyên tắc: trễ kinh hay nghi có thai thì tính như đang có thai, cho tới khi biết chắc.
Với chích lể cũng vậy, mang thai là trường hợp không làm. Bạn xem thêm bài 4 trường hợp không chích lể. Còn chuyện bà bầu cạo gió thì có bài cạo gió có tốt không.
Người làm nghề hỏi "chị có thai không" là tốt hay xấu?
Là tốt. Chương trình đào tạo chích lể dặn người làm phải hỏi thẳng nhưng tế nhị khi gặp khách nữ trong tuổi sinh đẻ, hỏi trước rồi mới làm. Chỗ nào chưa hỏi câu nào đã đặt ống lên lưng bạn thì bạn nên cân nhắc lại.
Có bầu mà mỏi lưng, mỏi vai thì làm gì?
Bạn hỏi bác sĩ sản đang theo dõi thai cho mình về cách nghỉ ngơi, tư thế và vận động nhẹ hợp với tháng thai. Nếu thấy ra máu, đau bụng, chóng mặt thì liên hệ ngay nơi theo dõi thai (xem dấu hiệu phải đi khám).
Đang cho con bú hoặc mới sinh có giác hơi được không?
Mẹ đang cho con bú hoặc mới sinh thì nên hoãn giác hơi, hoặc hỏi bác sĩ trước đã. Chưa chắc giác sẽ gây hại, nhưng các nguồn y khoa trong nước lẫn quốc tế đều xếp đây là lúc phải thận trọng.
Mẹ đang cho con bú bị cứng vai gáy có giác được không?
Bạn nên hoãn lại và hỏi bác sĩ trước. Cùng bài trên VnExpress, BS Lê Thân ghi giác hơi không áp dụng cho phụ nữ đang cho con bú, và người quá mệt hoặc quá suy nhược cũng không giác. Mẹ thức đêm cho bé bú thì hay rơi đúng vào tình trạng đó. GS Hoàng Bảo Châu cũng xếp núm vú vào những vùng không nên giác (VnExpress).
Bế con cả ngày mà mỏi vai gáy là chuyện có thật. Nếu bác sĩ đồng ý cho giác, bạn nhớ báo người làm ngay từ đầu là mình đang cho con bú, để người làm canh sức bạn suốt buổi. Cần chuẩn bị gì, báo những gì thì xem phần chị em đi giác cần báo gì.
Mới sinh bao lâu thì giác hơi được?
Hiện chưa có nguồn chính thống nào đưa ra số tuần, nên bài này cũng không ghi con số nào. Tổng quan về biến chứng giác hơi xếp giai đoạn sau sinh vào nhóm chống chỉ định tương đối, tức là phải thận trọng và xét riêng từng người. Câu "sinh xong mấy tuần là giác được" chỉ là lời truyền miệng.
Chắc ăn nhất là hỏi bác sĩ đang theo dõi bạn sau sinh, bác sĩ đồng ý rồi mới tính tới chuyện giác. Nếu sau sinh mà bị sốt, đau bụng tăng dần, sản dịch có mùi hôi, hoặc vú sưng đỏ đau kèm sốt thì đi khám ngay, đừng đi giác (xem dấu hiệu phải đi khám).
Chồng có nên tự giác hơi cho vợ ở nhà không?
Không nên. Giác ở nhà thường thiếu ba bước mà người làm nghề không bao giờ bỏ:
- Hỏi giai đoạn trước khi làm: vợ đang tới tháng, nghi có thai, đang cho con bú hay mới sinh. Mỗi giai đoạn xử lý khác nhau, như các phần trên đã nói.
- Biết vùng phải tránh: bụng dưới, xương cùng của thai phụ và núm vú là những vùng không nên giác, theo GS Hoàng Bảo Châu (VnExpress).
- Biết dừng đúng lúc: đang giác mà thấy chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, tay chân lạnh thì phải gỡ ống, cho nằm, uống nước ấm (BV YHCT Quảng Nam trên VnExpress). Cleveland Clinic cũng ghi giác hơi có thể gây bỏng do ống nóng, bầm, buồn nôn, và hiếm khi gây ngất.
Thêm nữa, NCCIH (cơ quan nghiên cứu y học bổ sung của Mỹ) lưu ý dụng cụ dùng chung mà không tiệt khuẩn có thể truyền bệnh qua đường máu. Người làm nghề còn được dạy thử độ nóng trên tay mình trước, vừa làm vừa hỏi khách chịu được không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ở nhà hiếm ai làm đủ bước này.
Vậy bạn giúp vợ được gì? Bạn chở vợ tới người đã được đào tạo, nhắc vợ ăn nhẹ trước khi đi và báo thật giai đoạn của mình, rồi ngồi nghe người làm hỏi han. Muốn hiểu kỹ hơn, bạn đọc thêm giác hơi tại nhà có an toàn không, giác hơi sai cách và massage giác hơi có tốt không.
Chị em đi giác hơi cần báo gì với người làm, chuẩn bị ra sao?
Bạn cần nói trước với người làm 6 điều, trước khi úp ống đầu tiên, vì người làm không nhìn bên ngoài mà biết được:
- Có thai hoặc nghi có thai (trễ kinh mà chưa chắc).
- Đang trong kỳ kinh.
- Đang cho con bú.
- Mới sinh.
- Kinh ra nhiều, hay mệt, dễ chóng mặt.
- Đang uống thuốc chống đông, tức loại thuốc làm máu lâu cầm.
Chuẩn bị: ăn nhẹ rồi hãy đi. Đừng đi giác lúc quá đói, quá no hay đang quá mệt, theo hướng dẫn của BV YHCT tỉnh Quảng Nam trên VnExpress. Thấy khó chịu thì báo ngay, không chịu nổi thì cứ xin dừng. Sau này đi khám bệnh mà da còn vết giác, bạn nhớ nói với nhân viên y tế đó là vết giác hơi, như NCCIH khuyên.
Người làm đúng nghề sẽ chủ động hỏi bạn những chuyện này. Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) có hơn 10 năm làm nghề Đông y, trực tiếp đứng lớp chương trình Chích Lể ở Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội, và là tác giả sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần", tổng hợp phác đồ cổ truyền Việt Nam cùng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y (xem hồ sơ Lương Y). Dưới đây là 4 nguyên tắc Lương Y dạy học viên, cũng là những gì bạn được quyền đòi hỏi ở người giác cho mình:
- Bạn được dặn trước và được hỏi suốt buổi. Lương Y dặn khách ăn sáng đầy đủ và nói thật là sẽ có đau, ở mức chịu được. Trong lúc làm, Lương Y hỏi cảm giác của khách liên tục (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Mệt là dừng. Giác được vài ống là phải hỏi khách có mệt không, chịu được không. Khách mệt thì dừng, cho nằm nghỉ, uống nước đường rồi mới tính tiếp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Ống chọn theo người. Lương Y chọn cỡ ống theo bàn tay to hay nhỏ của từng khách (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Khách to con, da dày thì dùng ống lớn, vì ống nhỏ chỉ hút nông (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Không có phác đồ chung cho mọi người. Theo kinh nghiệm của Lương Y, mỗi người một cơ địa. Với người lớn tuổi, Lương Y làm từ từ theo thể trạng, vì không phải ai cũng chịu được (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Đây là nguyên tắc chung cho mọi khách, không phải cách làm riêng cho bà bầu: đang mang thai thì vẫn không giác. Bạn xem người làm nghề hỏi và theo dõi khách ra sao trên kênh YouTube Xuân Trần hoặc Facebook Xuân Trần. Giác xong cần kiêng gì thì đọc bài sau khi giác hơi.
Dấu hiệu nào chị em phải đi khám thay vì đi giác hơi?
Có một trong các dấu hiệu dưới đây thì bạn tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu, đừng đi giác. Giác không tìm ra nguyên nhân, chỉ làm bạn đi khám trễ.
- Đang mang thai mà ra máu, đau bụng, chóng mặt hoặc xỉu: gọi cấp cứu hoặc tới ngay nơi đang theo dõi thai. Ra ít, chỉ lấm tấm cũng phải liên hệ liền, đừng ngồi chờ coi nó có ngưng không (NHS về ra máu khi mang thai).
- Kinh ra rất nhiều: cứ 1–2 giờ phải thay băng, phải dùng hai loại cùng lúc, kinh kéo dài hơn 7 ngày, ra cục máu lớn, hay mệt, khó thở. Bác sĩ có thể cho xét nghiệm coi bạn có thiếu máu không (NHS về kinh nhiều).
- Ra máu giữa kỳ, ra máu sau quan hệ, hoặc đau bụng kinh dữ dội: đi khám phụ khoa trước, đừng đi giác cho đỡ.
- Mới sinh mà bị sốt, đau bụng tăng dần, sản dịch có mùi hôi, hoặc vú sưng đỏ, đau kèm sốt: quay lại nơi theo dõi sau sinh để được khám.
- Đang giác mà chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, tay chân lạnh: người làm phải gỡ ống ngay, cho bạn nằm xuống và uống nước ấm, theo hướng dẫn của BS Lê Thân trên VnExpress. Nằm nghỉ mà không đỡ thì đưa tới cơ sở y tế. Bài dấu hiệu sắp ngất khi chích lể có nói kỹ hơn.
Giác hơi chỉ giúp đỡ mỏi, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khám xong, bác sĩ đồng ý rồi thì hãy tính tới chuyện giác.
Nếu bạn đang mỏi lưng, mỏi vai gáy: bạn coi trên kênh YouTube Xuân Trần cách người làm đúng nghề hỏi khách, chọn ống và canh giờ. Lần sau đi giác, bạn sẽ tự biết chỗ nào làm kỹ, chỗ nào làm ẩu.
Nếu bạn là kỹ thuật viên massage, spa, thường giác cho khách nữ: bạn bắt đầu với 12 bài giảng chọn lọc ở trang Quà tặng, rồi học tiếp khóa Chích Lể Chuyên Sâu, mở đầu bằng phần nền tảng an toàn và vô trùng, để nắm chắc cách hỏi khách và chống chỉ định trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Giác hơi cho vợ có được không?
Được, nếu vợ bạn không mang thai, không đang có kinh, không cho con bú, không mới sinh, và người giác đã được đào tạo bài bản. Việc của chồng là chở vợ tới đúng chỗ làm nghề và nhắc vợ nói thật mình đang ở giai đoạn nào. Đừng tự úp ống cho vợ ở nhà (xem lý do ở trên).
Giác hơi cho nam và nữ có khác nhau không?
Về nguyên tắc thì không khác. Người làm đúng nghề chọn ống theo vóc người, độ dày da của từng người (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần), không dựa vào chuyện nam hay nữ. Phụ nữ chỉ cần nói thêm với người làm là mình đang có kinh, có thai, cho con bú hay mới sinh.
Hết kinh bao lâu thì giác hơi được?
Chưa có nguồn chính thống nào đưa ra số ngày cụ thể. Bạn cứ đợi hết hẳn kỳ kinh, thấy người khỏe lại rồi hãy đi giác. Nếu kinh ra nhiều, kéo dài hơn 7 ngày hoặc bạn hay mệt thì nên đi khám trước, vì đó có thể là dấu hiệu thiếu máu (NHS).
Lỡ giác hơi rồi mới biết mình có thai thì sao?
Bạn báo cho nơi đang theo dõi thai và nói rõ mình đã giác ở vùng nào. Vết giác là chuyện nên kể với nhân viên y tế (theo NCCIH). Nếu ra máu, đau bụng, chóng mặt hay muốn xỉu thì đi khám ngay (NHS).
Phụ nữ thiếu máu hoặc đang uống thuốc chống đông có giác được không?
Nên tránh, và hỏi bác sĩ trước khi tính tới chuyện giác. Cleveland Clinic khuyên tránh giác hơi khi thiếu máu hoặc có vấn đề về đông máu. Tổng quan năm 2018 về biến chứng giác hơi cũng xếp thiếu máu và dùng thuốc chống đông vào nhóm cần thận trọng.