Giải cơ hình lê là dùng tay hoặc dụng cụ làm mềm cơ hình lê, một cơ nhỏ nằm sâu trong mông, sát dây thần kinh tọa. Nếu cơn đau mông của bạn đúng là do cơ này, giải cơ kèm kéo giãn nhẹ giúp cơ bớt căng, ngồi dễ chịu hơn. Có điều nó không chữa dứt đau thần kinh tọa, và bạn cần được khám phân biệt trước.
Bạn ngồi làm việc cả buổi, quen nhét ví ở túi quần sau. Đứng dậy thì một bên mông âm ỉ, leo vài bậc cầu thang lại nhức lan xuống đùi. Vậy là "bị cơ hình lê", hay là chuyện khác? Bài này giúp bạn phân biệt, biết làm gì ở nhà và khi nào phải đi khám.
Cơ hình lê là gì, vì sao ngồi lâu lại đau mông?
Cơ hình lê (piriformis) là một cơ nhỏ nằm sâu ở mông, đi từ xương cùng (khối xương hình tam giác ở cuối cột sống, ngay trên xương cụt) tới mấu chuyển lớn xương đùi (chỗ xương nhô ra ở mặt ngoài hông). Dây thần kinh tọa chạy sát cơ này, thường là ngay bên dưới (Cleveland Clinic).
Khi cơ hình lê chèn vào dây thần kinh tọa, bạn có thể bị đau hoặc tê ở mông, hông, đùi trên. Tình trạng này gọi là hội chứng cơ hình lê (piriformis syndrome). Cơn đau hay nặng lên khi ngồi lâu, đi bộ, chạy hoặc leo cầu thang (Cleveland Clinic). Vì vậy, ngồi đè lên cái ví ở túi sau suốt buổi là thói quen nên bỏ.
Cơ hình lê cũng không đứng một mình. Khi xử lý vùng này, Lương Y Xuân Trần giải kỹ cả vùng L4–L5–S1 (đoạn cuối cột sống thắt lưng nối với xương cùng), cơ hình lê và mở luôn vùng khớp háng, vì ba chỗ này liên quan với nhau (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Đó cũng là cách nhìn của Đông y và là nền tảng của chích lể: chỗ nào khí huyết ứ trệ thì mỏi, đau, nặng nề, nên phải khai thông cả vùng chứ không chỉ một điểm.
Có phải cứ đau mông lan chân là đau cơ hình lê không?
Không phải. Đau mông lan xuống chân thường do cột sống thắt lưng hơn là do cơ hình lê. Theo bài tổng quan của Vinmec, hội chứng cơ hình lê có triệu chứng rất giống đau thần kinh tọa, nên chẩn đoán phân biệt là chuyện quan trọng. Đoán sai nguyên nhân thì bạn dễ chữa sai chỗ.
Nghiêng về cơ hình lê khi:
- Đau, tê rần ở mông, có khi lan xuống đùi, bắp chân (Vinmec).
- Ngồi lâu, đi bộ, chạy hay leo cầu thang thì đau tăng (Cleveland Clinic).
- Đau tập trung ở mông, ít khi lan qua khoeo (mặt sau đầu gối). Ý này lấy theo sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần, cuốn sách ghi lại phác đồ cổ truyền Việt Nam và kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân.
Nghiêng về thần kinh tọa do cột sống khi:
- Cơn đau chạy thành một đường từ thắt lưng hoặc mông xuống mặt sau đùi, cẳng chân, thường một bên, kèm tê rần dọc chân.
- Ho, hắt hơi, rặn hay cúi người thì đau tăng (sách Phác Đồ).
Mấy dấu hiệu trên chỉ giúp đoán hướng. Theo Cleveland Clinic, chưa có xét nghiệm nào chẩn đoán riêng được hội chứng này; chụp chiếu là để loại trừ nguyên nhân khác. Theo Cẩm nang MSD, bác sĩ chẩn đoán chủ yếu bằng nghiệm pháp lâm sàng (những động tác thử trên hông và chân). MSD cũng nói bệnh này khó phân biệt với bệnh đĩa đệm thắt lưng, có khi phải nhờ tới bác sĩ chuyên khoa.
Bên Đông y cũng nhìn kỹ trước khi đụng tay. Khi khách nằm sấp, Lương Y so hai bên mông xem bên nào to, bên nào nhỏ để nhận ra bên đang yếu hoặc teo (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Bảng phân biệt đầy đủ nằm ở bài chích lể thần kinh tọa. Đã được chẩn đoán có vấn đề đĩa đệm thì bạn đọc thêm bài chích lể thoát vị đĩa đệm.
Đau mông, tê chân kèm dấu hiệu nào thì phải đi khám ngay?
Gặp một trong các dấu hiệu dưới đây thì bạn ngưng giải cơ, ngưng chích lể và đi khám, vì vấn đề có thể nằm ở cột sống hoặc dây thần kinh bị chèn ép nặng. Danh sách lấy theo Cleveland Clinic và mục "🚩 Dừng tay – chuyển khám" trong sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần.
🚨 ĐƯA TỚI CƠ SỞ Y TẾ NGAY - Tê vùng bẹn – quanh hậu môn. - Rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện (bí tiểu, tiểu không tự chủ, không giữ được đại tiện), nhất là khi kèm yếu hai chân.
⚠️ ĐI KHÁM SỚM - Đau dữ dội, đột ngột ở lưng dưới hoặc ở chân. - Tê hoặc yếu chân xuất hiện đột ngột. - Khó nhấc mũi bàn chân lên, đi kéo lê hay vấp. - Đau sau té ngã hoặc chấn thương ở lưng, hông, chân. - Sốt, sụt cân không rõ lý do kèm đau lưng, đau mông. - Đã tự chăm sóc vài tuần mà vẫn không đỡ.
Nội dung bài này giúp bạn hiểu và chọn đúng hướng, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Theo chương trình đào tạo, người làm đúng chuẩn còn phải loại trừ những trường hợp không được chích: rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược. Riêng với cơn đau chèn xuống mông và đùi, sách Phác Đồ ghi rõ không chích vùng mông; mông co cứng thì chỉ làm ấm và giãn cơ cho mềm. Chi tiết có ở bài 4 trường hợp không chích lể và bài trước khi chích lể cần kiểm tra gì.
Giải cơ hình lê giúp được tới đâu, có hết đau thần kinh tọa không?
Giải cơ hình lê giúp cơ mềm ra, bớt căng, ngồi đỡ ê mông hơn. Nó không chữa dứt đau thần kinh tọa. Nếu cơn đau đúng là do cơ hình lê chèn vào dây thần kinh thì làm mềm cơ là hướng hợp lý. Có điều, nghiên cứu riêng về trị liệu bằng tay cho hội chứng này còn ít, chủ yếu là báo cáo từng ca và vài thử nghiệm nhỏ (tổng quan trên PMC).
Nguồn y khoa nêu cách làm đầu tay khá đơn giản: tạm tránh những hoạt động làm đau tăng, rồi kéo giãn vùng hông sau (Cẩm nang MSD), cộng thêm chườm và vật lý trị liệu (Vinmec). Phẫu thuật thường không được khuyên, trừ khi mọi cách khác đều không ăn thua (Cleveland Clinic).
Lương Y Xuân Trần cũng không hứa hơn mức đó. Với ca thần kinh tọa, Lương Y nói thẳng mục tiêu là giảm tắc nghẽn, giảm đau, không thể làm cho hết thoát vị (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y không nói với khách là chữa thoát vị đĩa đệm; khách đang bị gì thì tư vấn và hỗ trợ đúng cái đó (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Bệnh lâu năm thì phải chăm sóc bảo tồn, không có chuyện làm xong một lần là hết cả đời (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Giải cơ chỉ là một phần; bạn vẫn phải đổi thói quen ngồi và kéo giãn nhẹ mỗi ngày. Xem thêm bài chích lể có hết bệnh không.
Một buổi giải cơ hình lê đúng chuẩn diễn ra thế nào, có bị ấn sâu trúng dây thần kinh không?
Làm đúng thì không ai chọc sâu vào mông bạn, cũng không chích vùng mông. Dây thần kinh tọa nằm sát cơ hình lê, nên người làm đúng sẽ làm mềm cơ từ từ, không dồn sức đè.
Bảng dưới giúp bạn nhận ra chỗ làm kỹ và chỗ làm ẩu khi đi giải cơ. Đây không phải hướng dẫn tự làm ở nhà.
| Chỗ làm kỹ | Chỗ làm ẩu |
|---|---|
| Nhìn trước rồi mới làm. Lương Y quan sát toàn bộ lưng chứ không chỉ chỗ đau, vì vùng tắc có thể lan lên cao (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần) | Khách vừa nằm xuống là làm liền |
| Làm ấm trước. Lương Y làm mềm bằng cao thuốc trước, thử độ nóng trên tay mình rồi vừa làm vừa hỏi khách có chịu được không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần) | Chà khô rồi ấn mạnh liền |
| Mở cả vùng. Giải vùng L4–L5–S1, cơ hình lê rồi tới khớp háng | Chỉ dí vào một điểm ở mông |
| Ấn rồi lướt theo đường. Dí một chỗ thì khách rất khó chịu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Dùng lược thì đi vào khe, tránh đè lên xương (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần) | Ấn dí, chọc sâu cho "cơ nhả" |
| Làm vừa đủ. Theo Lương Y, giải cơ quá mức cũng là sai, không dồn hết vào một buổi (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần) | Làm thật lâu, chích luôn cả vùng mông |
Lương Y có câu nói vui: "Vì mình yếu nên phải xài mẹo, xài chiêu, chứ không dùng sức" (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Theo kinh nghiệm của Lương Y, người mông cong, lớp cơ dày khó xử lý hơn người gầy, nên không có phác đồ nào dùng chung cho mọi người (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Thứ tự cũng có bài bản. Lương Y đi zíc zắc dọc cột sống xuống tới xương cụt, rồi tới đường giáp tích (hai dải chạy dọc sát hai bên cột sống), sau đó mới tới cơ hình lê ở mông (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Phần riêng về xương cụt, đau mông khi ngồi có ở bài đau xương cụt, đau mông. Làm xong mà vẫn ê nhiều thì bạn đọc bài giải cơ xong bị đau.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về lý do phải giải cơ trước khi chích lể ở ca thần kinh tọa; các buổi khác có trên kênh YouTube Xuân Trần.
Giãn cơ hình lê tại nhà thế nào cho an toàn, nên chườm nóng hay chườm lạnh?
Không có cờ đỏ thì ở nhà bạn làm được 4 việc nhẹ: đổi thói quen ngồi, kéo giãn nhẹ, chườm ấm và lăn bóng với lực nhẹ. Luật chung: hễ tê lan xuống chân nhiều hơn thì dừng ngay. Đây cũng là hướng xử trí ban đầu mà Vinmec nêu: tránh việc gây đau, chườm, kéo giãn.
| Việc làm | Cách làm | Dừng hoặc không làm khi |
|---|---|---|
| Đổi thói quen ngồi | Đừng ngồi lì một chỗ, thường xuyên đứng dậy đi lại. Ngồi đệm êm, không ngồi đè lên ví hay điện thoại ở túi quần sau | Đã đổi tư thế mà ngồi vẫn đau tăng |
| Kéo giãn nhẹ cơ hình lê | Nằm ngửa, gác cổ chân lên gối chân bên kia, rồi kéo nhẹ đùi về phía ngực. Chỉ kéo tới lúc thấy căng nhẹ ở mông | Đau nhói, hoặc tê lan xuống chân nhiều hơn |
| Chườm ấm | Lót khăn, chườm 15–20 phút lúc cơ mông căng cứng | Vùng mông đang sưng, sờ thấy nóng |
| Lăn bóng ở mông | Lực nhẹ tới vừa, lăn chậm, không dí mạnh vào một điểm | Đang tê buốt lan nhiều |
Nên chườm nóng hay chườm lạnh? Mông căng cứng đã lâu, sờ không sưng không nóng thì chườm ấm. Cách chọn chi tiết có ở bài chườm nóng hay chườm đá.
Có nên nhờ người nhà ấn mạnh vào mông không?
Không nên. Dây thần kinh tọa nằm ngay sát cơ hình lê, nên ấn mạnh hay chọc sâu dễ làm đau thêm. Người nhà chỉ nên phụ bạn kéo giãn nhẹ và chườm ấm. Bạn cũng đừng tự chích ở nhà, nhất là vùng mông; lý do có trong bài tự chích lể tại nhà.
Về lâu dài, muốn hông mềm thì phải chịu khó vận động. Lương Y Xuân Trần nhận xét người lớn tuổi ít vận động, ngồi một chỗ lâu thì khớp háng cứng, co lại, khép chân cũng khó, nên Lương Y khuyên chịu khó tập thể dục từ khi còn trẻ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Thấy háng cũng cứng thì bạn xem thêm bài đau khớp háng, cứng khớp háng.
Đi giải cơ hình lê ở đâu cho đúng, kỹ thuật viên muốn học thì bắt đầu từ đâu?
Chỗ làm đúng sẽ hỏi kỹ trước khi đặt tay, làm ấm rồi mới giải cơ, dùng lực vừa phải, không chích vùng mông và biết lúc nào phải khuyên bạn đi khám. Trước khi nằm lên giường, bạn dò thử 4 điểm:
- Hỏi và nhìn trước: người làm hỏi bạn đau ở đâu, lan tới đâu, ngồi lâu có nặng hơn không. Có cờ đỏ thì họ phải khuyên bạn đi khám trước.
- Làm ấm, lực vừa: họ ấn rồi lướt theo đường cơ chứ không dí một chỗ, và không chọc sâu vào chỗ có dây thần kinh ở mông.
- Không làm quá tay một buổi: mỗi buổi chỉ làm vừa đủ, không dồn hết vào một lần.
- Không hứa hết bệnh: chỗ nào nói "giải cơ một lần là hết thần kinh tọa" thì bạn nên dè chừng. Nếu có chích lể ở vùng khác, họ phải theo nguyên tắc Một kim – một người bệnh.
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) đã làm nghề Đông y hơn 10 năm. Lương Y vẫn làm hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân, trực tiếp đứng lớp chương trình Chích Lể, biên soạn sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần và đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc. Trong giờ thực hành, Lương Y đứng cạnh sửa tay từng học viên về lực, hướng lướt, tư thế đứng, rồi để học viên tự làm: "Không lẽ giờ em đè em làm hết, đúng không? Phải để cho các chị làm." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Đọc xong bài này, bạn nên làm gì tiếp?
Nếu bạn đang đau mông, tê chân: dò lại các cờ đỏ ở phần trên trước. Không có cờ đỏ thì bắt đầu với 4 việc làm ở nhà. Khi đi giải cơ, chọn chỗ đạt đủ 4 điểm vừa kể. Muốn hỏi thêm thì nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134.
Nếu bạn là kỹ thuật viên: bạn có thể xem trước cách Lương Y làm trên kênh YouTube Xuân Trần và học 12 bài giảng miễn phí ở trang Quà tặng. Thấy hợp thì học khóa Chích Lể Chuyên Sâu gồm 20 bài, học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Muốn học trực tiếp thì có lớp ở Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội (Hoàng Mai); bạn theo dõi Facebook Xuân Trần để xem lịch lớp, video thực hành, hoặc nhắn Zalo trợ lý để hỏi. Bài học chích lể ở đâu nói rõ lớp dạy những gì.
Câu hỏi thường gặp
Giải cơ hình lê có đau không?
Có thể hơi ê, nhưng làm đúng cách thì không phải đau nhói hay tê buốt. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần, Lương Y dạy kiểu ấn "bơm": nhấn rồi nhả theo nhịp, khách thấy đau là nhả ra, không ghì một chỗ; khách không chịu được thì hạ lực xuống. Đang làm mà tê lan xuống chân thì bạn báo người làm dừng tay liền.
Hội chứng cơ hình lê có tự hết không?
Không có câu trả lời chung cho mọi người. Theo Cẩm nang MSD, bước đầu là tạm tránh việc làm đau tăng và kéo giãn nhẹ vùng hông sau. Tự chăm sóc vài tuần mà không đỡ, hoặc gặp dấu hiệu cờ đỏ ở phần trên, thì bạn nên đi khám để biết đúng nguyên nhân.
Chích lể, trích lể có giúp gì cho cơ hình lê không?
Vùng mông thì không chích. Theo sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần, vùng này chỉ làm ấm và giãn cơ cho mềm. Có chích lễ ở vùng khác hay không là do người được đào tạo quyết định sau khi thăm khám, vì không có phác đồ chung cho mọi người. Cách Đông y nhìn cơn đau lan xuống chân có ở bài chích lể thần kinh tọa và bài trụ cột chích lể là gì.
Đau cơ hình lê có nên chạy bộ, đi bộ nhiều không?
Đang đau thì bạn nên giảm bớt. Cleveland Clinic cho biết ngồi lâu, đi bộ, chạy và leo cầu thang đều có thể làm cơn đau nặng thêm. Thời gian này bạn kéo giãn nhẹ, chườm ấm; đỡ rồi thì tập lại từ từ.
Người lớn tuổi đau mông có giải cơ hình lê được không?
Được, nếu không có dấu hiệu cờ đỏ và người làm đi chậm theo thể trạng. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần, Lương Y nói với người lớn tuổi thì làm từ từ, vì không phải ai cũng chịu được. Xem thêm bài chích lể cho người lớn tuổi.
