Huyệt quanh khớp gối hay dùng gồm Hạc Đỉnh, Huyết Hải, Lương Khâu phía trên xương bánh chè; hai hõm Nội Tất Nhãn và Độc Tỵ ngay dưới bánh chè; Túc Tam Lý, Dương Lăng Tuyền, Âm Lăng Tuyền dưới gối; và Ủy Trung giữa nếp khoeo. Huyệt nào cũng tìm theo mốc xương, gân, không theo chỗ khách tự chỉ.
Khách hay kể với Lương Y là sáng bước xuống bậc đầu tiên thấy thốn, lên cầu thang khó, đi lụp khụp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Rồi họ lên mạng tra, gặp danh sách truyền miệng có luôn Thần Môn với "Ăn Môn", trong khi một huyệt nằm ở cổ tay, huyệt kia giữa đùi.
Trên lớp, Lương Y Xuân Trần chưa gọi tên huyệt nào vội mà vẽ một vòng quanh xương bánh chè ngay trên chân người mẫu trước (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Trong nghề chích lể, bản đồ phải đúng rồi mới tới cây kim. Bài này đối chiếu từng huyệt với nguồn y tế chính thống và không hướng dẫn tự chích tại nhà.
Huyệt quanh khớp gối gồm những huyệt nào, chia theo vùng ra sao?
Quanh gối có 9 huyệt hay dùng, nằm ở 4 vùng: trên bánh chè, hai hõm dưới bánh chè, dưới gối hai bên cẳng chân và mặt sau khoeo.
Hai chữ cần nắm trước: kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết theo Đông y, không phải mạch máu, cũng không phải dây thần kinh; huyệt là một điểm trên đường kinh (hoặc ngoài kinh), xác định theo mốc xương, gân, nếp da.
| Vùng | Huyệt | Mã quốc tế (kinh) | Vị trí chung | Buổi thực hành gối có gọi tên? |
|---|---|---|---|---|
| Trên bánh chè | Hạc Đỉnh | EX-LE2 (ngoài kinh) | Chỗ lõm chính giữa, ngay trên bờ trên xương bánh chè | Có, gọi đầu tiên |
| Trên bánh chè | Huyết Hải | SP10 (kinh Tỳ) | Mặt trong đùi, phía trên góc trong bờ trên bánh chè | Có |
| Trên bánh chè | Lương Khâu | ST34 (kinh Vị) | Phía trên góc ngoài bờ trên bánh chè, đối xứng Huyết Hải | Không, nhưng sách Phác Đồ có ghi |
| Hõm dưới bánh chè | Nội Tất Nhãn | EX-LE4 (ngoài kinh) | Hõm phía trong dây chằng bánh chè | Có, gọi là "Tất Nhãn" |
| Hõm dưới bánh chè | Độc Tỵ | ST35 (kinh Vị) | Hõm phía ngoài dây chằng bánh chè, gập gối mới rõ | Có |
| Dưới gối | Túc Tam Lý | ST36 (kinh Vị) | Mặt trước ngoài cẳng chân, dưới gối | Có |
| Dưới gối | Dương Lăng Tuyền | GB34 (kinh Đởm) | Hõm phía trước dưới chỏm xương mác | Có |
| Dưới gối | Âm Lăng Tuyền | SP9 (kinh Tỳ) | Chỗ lõm dưới lồi cầu trong xương chày | Có |
| Mặt sau | Ủy Trung | BL40 (kinh Bàng Quang) | Giữa nếp lằn khoeo | Có dặn kiểm tra vùng khoeo |
Cột cuối lấy từ buổi thực hành khớp gối, nơi Lương Y lần lượt chỉ bảy huyệt theo đúng thứ tự trên rồi mới lật chân xuống vùng khoeo (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Vị trí và mã huyệt đối chiếu với bảng huyệt chuẩn GB/T 12346-2006 trên tạp chí Trials và Vinmec – các huyệt vùng chi dưới.
Mã huyệt là chữ viết tắt đường kinh cộng số thứ tự: ST là kinh Vị, SP kinh Tỳ, GB kinh Đởm, BL kinh Bàng Quang; EX-LE là huyệt ngoài kinh ở chi dưới.
Bài cố ý không ghi số đo "thốn" (đơn vị đo lấy theo chính thân người bệnh). Gối gầy hay mập, sưng hay khô thì mốc đều lệch, nên phải học có người đứng cạnh chỉnh tay. Cách nghề này chọn điểm nói chung có ở bài huyệt chích lể.
Tất Nhãn và Độc Tỵ là một hay hai huyệt? Sao trên lớp gọi "hai cái hõm"?
Đây là hai hõm khác nhau, nhưng có chung một tên gọi gộp. Tất Nhãn (mã EX-LE5, nghĩa là "mắt gối") là tên chung của hai hõm nằm hai bên dây chằng bánh chè:
- Hõm phía trong là Nội Tất Nhãn (EX-LE4, huyệt ngoài kinh).
- Hõm phía ngoài là Độc Tỵ (ST35, thuộc kinh Vị), có sách gọi là Ngoại Tất Nhãn.
Trên lớp, Lương Y gọi hõm trong là "Tất Nhãn", tức Nội Tất Nhãn, cách gọi rất quen trong nghề. Tra mạng thấy tên không khớp thì đừng rối, vẫn là cùng một chỗ.
Vì sao cặp hõm này được chú ý nhiều? Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần", soạn theo phác đồ cổ truyền Việt Nam cùng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, xếp hai hõm này là 2 điểm chính của gối, gắn với tình trạng đứng không vững, chân yếu, sáng dậy khó bước xuống giường. Trên lớp, xác định điểm xong, Lương Y dặn học viên kiểm tra kỹ vùng lân cận hai điểm này xem có viêm hay không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Hai hõm này nằm sát khoang khớp, tài liệu châm cứu dặn rõ không được đưa kim sâu vào trong khớp. Vì vậy chỉ người đã được đào tạo bài bản mới nên làm ở vùng này.
Thần Môn, Ân Môn có phải huyệt quanh gối không?
Không, cả hai đều không nằm quanh khớp gối. Danh sách "huyệt quanh gối" nào có hai tên này, bạn cứ gạch ra.
- Thần Môn (mã HT7, thuộc kinh Tâm) nằm ở nếp lằn cổ tay phía ngón út, trong hõm cạnh gân cơ gấp cổ tay trụ (bảng huyệt trên tạp chí Trials 2019). Tức là ở tay, không dính gì tới gối.
- "Ăn Môn" là cách viết sai của Ân Môn (BL37, thuộc kinh Bàng Quang). Huyệt này nằm giữa mặt sau đùi, trên đường nối từ Thừa Phù (BL36) xuống Ủy Trung (BL40), cách khoeo khá xa.
Huyệt đúng ở mặt sau gối là Ủy Trung (BL40), ngay giữa nếp lằn khoeo.
Người ta hay nhầm vì tên na ná và danh sách chép tay qua nhiều người. Buổi thực hành khớp gối của Lương Y không hề có hai huyệt này. Học chích lể bài bản thì mỗi tên huyệt phải đi kèm đúng đường kinh, đúng mốc xương; nhìn một chấm đỏ trên hình là chưa đủ.
Phía trên, phía dưới và sau gối: Hạc Đỉnh, Huyết Hải, Túc Tam Lý, Ủy Trung có gì cần biết?
Huyệt Hạc Đỉnh có thuộc đường kinh nào không?
Không. Hạc Đỉnh (EX-LE2) là huyệt ngoài kinh, tức có vị trí riêng, không nằm trên 12 đường kinh chính; huyệt ở chỗ lõm chính giữa, ngay trên bờ trên xương bánh chè (bảng huyệt chuẩn trên tạp chí Trials).
Huyết Hải và Lương Khâu khác nhau thế nào?
Hai huyệt nằm đối xứng nhau qua bánh chè, một bên trong, một bên ngoài.
- Huyết Hải (SP10, kinh Tỳ) nằm phía trên góc trong bờ trên xương bánh chè, trong khe lõm giữa cơ rộng trong và cơ may, ấn vào thấy ê tức. Theo Vinmec, khi nói về viêm khớp gối, Huyết Hải được phối với Túc Tam Lý, Âm Lăng Tuyền, Lương Khâu.
- Lương Khâu (ST34, kinh Vị) nằm phía trên góc ngoài. Theo Nhà thuốc Long Châu, huyệt này hay được phối với Độc Tỵ, Dương Lăng Tuyền trong viêm khớp gối.
Túc Tam Lý, Dương Lăng Tuyền, Âm Lăng Tuyền nằm ở đâu?
Cả ba nằm ngay dưới gối:
- Túc Tam Lý (ST36): mặt trước ngoài cẳng chân, là huyệt Hợp của kinh Vị.
- Dương Lăng Tuyền (GB34, kinh Đởm): hõm phía trước dưới chỏm xương mác, tức xương nhỏ ở mặt ngoài cẳng chân. Huyệt này được gọi là "huyệt Hội của Cân".
- Âm Lăng Tuyền (SP9, kinh Tỳ): mặt trong, chỗ lõm bờ sau, dưới lồi cầu trong xương chày.
Trong phần chủ trị, Vinmec ghi viêm khớp gối cho cả Dương Lăng Tuyền và Âm Lăng Tuyền (Vinmec – các huyệt vùng chi dưới).
Mặt sau gối có huyệt gì?
Mặt sau gối có Ủy Trung (BL40, kinh Bàng Quang), nằm giữa nếp lằn khoeo. Vinmec ghi chủ trị của huyệt này có viêm khớp gối và bắp chân co rút. Trên lớp, gối có vấn đề ở mặt sau thì học viên phải lật chân lên kiểm tra luôn vùng khoeo (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Trên lớp chích lể, Lương Y Xuân Trần định vị huyệt quanh gối thế nào?
Học viên không học thuộc hình chấm đỏ mà đi đủ bốn bước trên chính cái chân trước mặt, xong mới tới bước châm:
- Chia mặt gối. Mặt trước gồm bánh chè, mặt trong, mặt ngoài; mặt sau là khoeo chân. Học viên coi đủ các mặt, không chỉ chỗ khách chỉ đau, và phải nhận ra trước ca gối sưng, đỏ, nóng hực hoặc có dịch (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Vẽ mốc. Có buổi Lương Y vẽ phác hình xương bánh chè lên da cho học viên dễ xác định điểm; huyệt nào chưa nhớ tên thì ấn dò rồi đánh dấu chỗ đau (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Ấn dò. Dò bằng hai ngón tay hoặc lược sừng, hạn chế ấn một ngón. Với ca gai gối, Lương Y đặt tay lên đỉnh khớp tìm chỗ đau rõ nhất (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Về cách đi lược sừng, Lương Y có câu: "Đi rất nhẹ nhưng mà lực rất mạnh."
- Đánh dấu. Vừa dò vừa nhìn nét mặt, phản xạ của khách; trúng điểm thì đánh dấu liền bằng ống giác (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Định vị xong mới làm theo thứ tự: đắp thuốc, giải cơ, sau cùng mới châm (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y nhìn gối và gót liên thông, nên làm vùng gối thì xử lý luôn vùng gót (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần); phần gót có bài riêng: gai gót chân thốn gót buổi sáng.
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) có hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân và đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam lẫn miền Bắc. Trên lớp, Lương Y để học viên tự tay làm, đứng cạnh sửa lực, hướng lướt và tư thế cho từng người (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Trọn buổi thực hành khớp gối có trên kênh YouTube Xuân Trần:
Châm cứu, chích lể các huyệt chữa đau gối có được khoa học chứng minh không?
Chưa. Y văn hiện đại hay chọn đúng nhóm huyệt quanh gối khi nghiên cứu châm cứu cho thoái hóa khớp gối, nhưng kết quả còn được giới chuyên môn tranh luận. Đó là nghiên cứu về châm cứu, không phải chích lể, nên không thể nói chích lể đã "được chứng minh".
Trong bảng dưới, tổng quan nghiên cứu là bài gom nhiều nghiên cứu riêng lẻ để phân tích chung; khuyến nghị có điều kiện nghĩa là có thể cân nhắc tùy người, vì bằng chứng chưa đủ mạnh để khuyên ai cũng dùng.
| Nguồn | Nói gì | Bạn nên hiểu là |
|---|---|---|
| Tổng quan nghiên cứu 2022 trên European Journal of Medical Research | Huyệt được chọn nhiều nhất là Độc Tỵ, Nội Tất Nhãn, Huyết Hải, Dương Lăng Tuyền, Lương Khâu, Túc Tam Lý, Âm Lăng Tuyền; Hạc Đỉnh cũng có tên. | Trùng gần hết bộ huyệt Lương Y dạy, nhưng không phải bằng chứng chích lể hiệu quả. |
| Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR), hướng dẫn 2019, tóm tắt ở tạp chí của Viện Y học Gia đình Hoa Kỳ (AAFP) 2020 | Châm cứu được "khuyến nghị có điều kiện". | Có thể cân nhắc, chưa phải lựa chọn hàng đầu. |
| Viện Hàn lâm Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS) | Không khuyến nghị châm cứu. | Hai hội lớn còn nói ngược nhau, tức là chưa ngã ngũ. |
| ACR (cùng nguồn AAFP) và Trung tâm Y học Bổ sung Hoa Kỳ (NCCIH) | Tập luyện vận động được khuyến nghị MẠNH. | Tập luyện vẫn là phần chính, phương pháp khác chỉ đi kèm. |
Chích lể chỉ là cách hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Ai hứa "khoa học đã chứng minh, làm là hết đau gối" là đang nói quá.
Biết vị trí huyệt rồi, có tự chích lể (chích lễ, trích lể) quanh gối được không? Khi nào phải đi khám?
Không nên. Hai hõm dưới bánh chè nằm sát khoang khớp, và y văn đã ghi nhận những ca nhiễm khuẩn khớp gối liên quan tới kim không vô khuẩn hoặc kim bị lưu lại trong khớp (báo cáo ca trên Modern Rheumatology 2010). Tai biến khi chích ở vùng này không nhẹ như trầy da ngoài cánh tay.
Người tự làm thường vấp ở hai chỗ:
- Lệch mốc: bánh chè, dây chằng bánh chè và hõm khớp nằm sát nhau; ở nhà không ai vẽ mốc, chỉnh tay cho bạn.
- Không nhận ra gối đang viêm: ngay đầu buổi thực hành, Lương Y chia ca gối ra ba nhóm: thoái hóa, khô khớp ở người lớn tuổi; viêm sưng đỏ nóng hực; và đau khi vận động, nhất là bước đầu xuống giường, xuống cầu thang (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Cách phân biệt từng kiểu đau gối có ở bài chích lể đau gối, gai gót chân.
Người được đào tạo thì vệ sinh tay, đeo găng, giữ nguyên tắc "Một kim – một người bệnh" (kim xài xong bỏ ngay vào hộp kháng thủng), và theo dõi sắc mặt, mạch suốt buổi. Da tái, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là dấu hiệu sắp ngất, phải ngừng ngay để xử trí.
🚩 Gặp các dấu hiệu sau thì không chích lể, đưa tới cơ sở y tế: - Gối sưng nóng đỏ dữ dội, đau không cho chạm, kèm sốt. - Gối tràn dịch căng to, căng bóng, không gập được. - Đau ngay sau khi té hoặc vặn gối, kẹt khớp, không đứng được. - Người đang dùng thuốc chống đông.
Ngoài ra còn các chống chỉ định chung: rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược (xem bài 4 trường hợp không chích lể và tự chích lể tại nhà). Trong chương trình Lương Y đứng lớp, an toàn học trước: Môn 01 (kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn) là môn bắt buộc, xong mới qua Mô đun 02 kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Ấn hai hõm dưới bánh chè thấy đau chói là bị gì?
Đó chỉ là dấu hiệu gợi ý, chưa phải chẩn đoán. Sách Phác Đồ Chích Lể xếp hai hõm này là 2 điểm chính của gối, hay gắn với tình trạng đứng không vững, chân yếu. Gối sưng nóng đỏ, có sốt hay mới bị té thì đi khám trước, đừng tự kết luận.
Gối đang sưng, nóng, đỏ thì có nên chích lể không?
Không nên làm ngay. Lương Y dặn ca viêm sưng nóng đỏ hay có dịch phải nhận ra trước tiên, không xử lý như ca đau cơ thường (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Kèm sốt, mới chấn thương hoặc không đứng được thì đưa tới cơ sở y tế.
Đau gối một bên lâu ngày có ảnh hưởng chân kia không?
Có. Theo kinh nghiệm của Lương Y, chân bên kia phải gánh đỡ cho chân đau, lâu dần cả hai bên cùng mệt; người lớn tuổi và người hay mang giày cao gót là nhóm hay gặp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Có nên đắp cao nóng lên gối trước khi chích lể?
Phải coi tình trạng cái chân trước. Gối đang sưng nóng đỏ, có vết thương hở hoặc tấy lên thì không dùng cao, bó nóng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Chỗ có vết kim chưa lành cũng không được đắp thuốc nóng, phải đợi vết lành (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Bấm huyệt quanh gối có thay được tập vận động không?
Không. Hướng dẫn 2019 của ACR xếp tập vận động ở mức khuyến nghị mạnh, châm cứu chỉ ở mức có điều kiện (AAFP). Lương Y cũng nói thẳng bệnh lâu năm phải chăm sóc bảo tồn, không có chuyện làm một lần là xong cả đời (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Bạn đọc thêm bài chích lể có hết bệnh không.
Biết tên huyệt là để hiểu người ta đang làm gì trên chân mình, chứ không phải để tự cầm kim.
- Đang đau gối: đi khám trước, rồi mới tìm nơi làm đúng quy trình.
- Muốn hiểu thêm: 12 bài chọn lọc ở mục Quà tặng và hơn 60 video bài giảng miễn phí trên kênh YouTube Xuân Trần.
- Muốn học nghề:
- Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần", 145 trang khổ A5, giá 375.000đ (xem sách).
- Khóa online Chích Lể Chuyên Sâu, 20 bài video, giá 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ) (xem khóa).
- Lớp trực tiếp: Sài Gòn/Bình Dương 6.800.000đ, Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ. Lớp có hỗ trợ học chứng chỉ; chi phí chứng chỉ tính riêng, không nằm trong học phí.
Muốn hỏi lịch lớp, bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941. Lịch khai giảng và các video ngắn về giải cơ quanh gối có trên Facebook Xuân Trần.
"Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
