Giác hơi tại nhà có thể làm an toàn nếu chỉ giác khô: úp ống lên da, không dùng kim, không làm ra máu, dùng cốc không lửa, ống sạch, không để ống quá lâu và có người canh. Bỏng da, phồng rộp, nhiễm khuẩn, choáng là những nỗi lo có thật nhưng phòng được. Còn chích rồi giác thì để người đã được đào tạo làm.
Bài này đi qua từng nỗi lo đó: cái nào có thật, cái nào tư liệu chưa nói tới, và ai trong nhà không nên giác.
Giác hơi tại nhà có được không? Giác không kim khác hẳn chích rồi giác
Ranh giới nằm ở cây kim. Chích rồi giác là hút ống giác ngay chỗ vừa chích để tăng hiệu quả dẫn lưu, một bước nằm trong quy trình chích lể. Có kim, có máu, nên phải có người được đào tạo đứng làm.
Phần có máu cần người nghề canh vì những tình huống rất đời thường. Lương Y Xuân Trần từng cảnh báo: khách chưa ăn, cơ thể đang thiếu sức mà vẫn lấy máu nhiều thì có thể xỉu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Người làm nghề hỏi chuyện ăn uống từ trước. Người chưa học thường chỉ để ý khi người kia đã choáng.
Chích và giác phối hợp ra sao thì bài chích lể giác hơi đã nói. Vì sao phần kim không nên làm ở nhà thì có bài tự chích lể tại nhà. Ở nhà, bạn dừng ở giác khô. Vậy giác khô nên bắt đầu bằng dụng cụ gì?
Giác hơi bằng lửa hay cốc không lửa? Chọn ống và giữ ống sạch
Chưa quen tay thì bạn nên dùng cốc không lửa. Theo giáo trình, trước khi giác phải kiểm tra ống giác, nguồn nhiệt hoặc máy hút, và giác bằng lửa thì luôn phải đề phòng bỏng da. Người nghề còn phải canh lửa, người mới cầm ống ở nhà càng khó. Bỏ lửa là bớt hẳn một nguy cơ.
Chọn ống thì làm như người trong nghề. Lương Y Xuân Trần dặn phải ướm thử ống trước, chọn ống vừa với vùng định giác; muốn đỡ lực tay thì có thể dùng máy hút (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y cũng chỉ đặt từng ống một, vì đặt hai ống cùng lúc dễ bị rớt (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Chỗ dễ sơ suất nhất là bộ cốc cả nhà xài chung. Giáo trình ghi rõ: ống giác dùng lại phải khử khuẩn đúng quy trình. Giác cho người này xong thì làm sạch, khử khuẩn ống rồi mới úp cho người khác. Lau sơ bằng khăn rồi úp tiếp là không được.
Nếu nhà chưa có bộ cốc phù hợp, chương trình Chích Lể có "Bộ cốc giác hơi không dùng lửa" giá 439.000đ, dễ vệ sinh, tặng kèm hướng dẫn vị trí và thời gian giác. Bạn xem ở trang Sách & dụng cụ.
Giác hơi để bao lâu, có làm vỡ mạch máu không?
Để ống càng lâu không có nghĩa là càng tốt. Mốc rõ nhất trong giáo trình là khi giác ngay sau lúc chích: ống thường giữ khoảng 5–10 phút, và suốt lúc đó người làm phải theo dõi phản ứng da. Tư liệu không đưa ra một con số riêng cho giác khô ở nhà, nên bạn đừng tin kiểu "để nửa tiếng cho ra hết".
Lương Y Xuân Trần nhắc một nhóm hay bị bỏ qua: người lớn tuổi và người dùng nhiều thuốc giảm đau. Da họ thường yếu, giác lâu dễ phồng rộp, nên phải làm nhanh, không để ống lâu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Còn chuyện "giác hơi làm vỡ mạch máu"? Tư liệu chuyên môn của chương trình không bàn cơ chế này, nên bài không khẳng định có hay không. Điều tư liệu có ghi: vết giác đậm, nhạt, lấm tấm là thứ Lương Y dùng để quan sát vùng đang tắc trước khi giải cơ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Vết đó nói lên điều gì thì xem bài giác hơi có tác dụng gì.
| Nỗi lo | Có thật không | Phòng bằng cách nào |
|---|---|---|
| Bỏng da | Có, khi giác bằng lửa | Dùng cốc không lửa; kiểm tra ống, nguồn nhiệt hoặc máy hút trước khi giác |
| Phồng rộp | Có, ở người da yếu khi để ống lâu | Làm nhanh, không để ống lâu |
| Nhiễm khuẩn tại chỗ | Có, khi dụng cụ không sạch | Ống dùng lại phải khử khuẩn đúng quy trình |
| Choáng, ngất | Có thể gặp | Có người canh suốt buổi, xem mục sau |
| "Vỡ mạch máu" | Tư liệu chưa giải thích cơ chế | Người rối loạn đông máu, đang uống thuốc chống đông hỏi người chuyên môn trước |
Giáo trình ghi rõ các rủi ro này đều phòng được nếu làm đúng quy trình. Thường thì chuyện xảy ra do để ống quá lâu, dụng cụ không sạch, hoặc giác cho người không nên giác.
Ai không nên giác hơi, khi nào phải dừng ngay?
Giáo trình "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền" xếp 4 nhóm vào chống chỉ định: người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, người có vùng da đang nhiễm khuẩn và người quá suy nhược. Danh sách đó viết cho chích lể có giác phối hợp. Nhưng với giác khô ở nhà, bạn cũng nên coi 4 nhóm này là chưa giác, hỏi người có chuyên môn trước đã.
Sách Phác Đồ dặn thận trọng thêm với người đang dùng thuốc chống đông và người quá sợ, vì ép người đang sợ làm thì dễ choáng. Với khách lần đầu còn sợ, Lương Y giải thích từng bước rồi làm nhẹ trước. Theo Lương Y thì "Tâm lý nó rất là quan trọng" (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y cũng dặn không đưa ống vào vùng động mạch cảnh ở cổ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Người được đào tạo canh người được giác theo 3 bước:
- Trước khi giác: hỏi người đó có đang mệt không, đã ăn chưa, coi da vùng sắp giác có lành lặn không.
- Trong lúc giác: cứ úp vài ống là hỏi có mệt không, có chịu được không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Dừng ngay khi thấy da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, chóng mặt, hoa mắt. Gỡ ống, cho nằm nghỉ, uống nước đường rồi mới tính tiếp. Nặng thì đưa tới cơ sở y tế. Các dấu hiệu này có trong bài dấu hiệu sắp ngất khi chích lể.
Bước 2 và 3 cần một người khác đứng canh. Người đang nằm úp ống không tự canh mình được.
🚩 Dừng lại, đi khám trước. Có một trong các dấu hiệu dưới đây thì không giác mà đưa tới cơ sở y tế: - Vùng định giác bị sưng nóng đỏ, có mủ. - Khó thở nặng, đau ngực. - Sốt cao li bì, co giật. - Tê yếu hai chân kèm rối loạn đại tiểu tiện.
Giác hơi chỉ là cách hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dùng kim, các nhóm này áp dụng ra sao thì đọc bài 4 trường hợp không chích lể.
Giác hơi ở nhà khác gì chích lễ giác hơi ở cơ sở, muốn học thì bắt đầu từ đâu?
Ở nhà, người ta hay úp ống rồi chờ. Ở cơ sở, giác hơi là một quy trình nghề: quan sát trước, chọn dụng cụ theo từng người, theo dõi suốt buổi. Nếu bạn vẫn giác cho người nhà, có 2 thói quen của Lương Y đáng học theo:
- Nhìn hết tấm lưng rồi mới làm. Lương Y quan sát từ ngang dây áo xuống tới mông, xem độ dày và màu da rồi mới chọn vùng cần làm (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Chọn ống theo khổ người. Người to thì dùng ống lớn (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Phần có kim thì phải học bài bản, theo phương châm "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Trong chương trình, Môn 01 (kiến thức cơ sở và an toàn) là môn bắt buộc, học xong mới sang Mô đun 02 (kỹ thuật chích, phối hợp giác hơi, theo dõi người bệnh). An toàn học trước, kỹ thuật học sau.
Người đứng lớp là Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần). Lương Y làm nghề Đông y hơn 10 năm, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc, và vẫn làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (TP.HCM). Lương Y cũng là tác giả sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần". Hơn 60 video bài giảng miễn phí có trên kênh YouTube Xuân Trần, còn lịch lớp được đăng trên Facebook Xuân Trần.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về giải cơ, chích lể vùng cổ vai gáy trên kênh YouTube:
Câu hỏi thường gặp
Giác hơi có nên không, ngày nào cũng giác được không?
Lương Y hay dùng ống giác để làm mềm vùng cơ cứng trước khi giải cơ, nhưng giác hơi không thay được việc đi khám. Tư liệu không đưa ra con số "bao lâu giác một lần" dùng chung cho mọi người. Giác thưa hay dày tùy thể trạng, người được đào tạo sẽ nhìn da, hỏi tình trạng rồi mới quyết.
Giác hơi bằng lửa ở nhà có được không?
Người chưa quen tay thì không nên. Giáo trình luôn nhắc đề phòng bỏng da khi giác bằng lửa. Dùng cốc không lửa hoặc máy hút thì bớt được nguy cơ này.
Giác hơi cho ba má lớn tuổi được không?
Được, nhưng phải kỹ hơn: làm nhanh, không để ống lâu vì da người lớn tuổi dễ phồng rộp. Nếu ba má đang uống thuốc chống đông hoặc dễ chảy máu thì hỏi người có chuyên môn trước, vì rối loạn đông máu nằm trong nhóm chống chỉ định của chương trình.
Giác xong bị phồng rộp, rát da thì làm sao?
Ngưng giác ở vùng đó, giữ da sạch, lần sau đừng để ống lâu nữa. Da tổn thương nhiều hoặc có gì bất thường thì đưa người đó tới cơ sở y tế, đừng tự xử lý.
Giác xong tự chích lể cho "ra máu" ở nhà được không?
Không được. Hễ có kim là phải xác định đúng huyệt theo giải phẫu, bảo đảm vô khuẩn, giữ nguyên tắc một kim – một người bệnh và theo dõi sắc mặt suốt lúc làm để kịp nhận ra dấu hiệu sắp ngất. Mấy việc này phải do người đã học bài bản làm. Muốn xem Lương Y làm mẫu, bạn vào kênh YouTube Xuân Trần trước khi quyết định đi học.
