Giải cơ mặt là dùng tay day, ấn và tách nhẹ những chỗ cơ đang căng ở vùng hàm, má và thái dương, chủ yếu là cơ cắn và cơ thái dương, để hàm bớt mỏi, thái dương bớt bó. Đây là cách hỗ trợ đỡ căng mỏi, không phải làm đẹp, nâng cơ hay thon mặt.
Sáng ngủ dậy thấy hàm ê, nhai miếng thịt dai cũng mỏi, hai bên thái dương như bị siết lại? Bài này trả lời từng câu: làm vào cơ nào, giúp tới đâu, tự xoa ở nhà sao cho an toàn, và lúc nào phải đi khám.
Giải cơ mặt là gì? Giải cơ hàm, giải cơ thái dương làm vào cơ nào?
Giải cơ mặt làm vào nhóm cơ nhai và vùng quanh khớp hàm, không làm vào da hay mỡ mặt. Bạn nghe "giải cơ hàm", "massage cơ hàm" hay "giải cơ thái dương" thì thật ra đều là làm trên ba vùng dưới đây. Biết vùng nào đang căng thì bạn tự xoa đúng chỗ hơn.
| Vùng cơ | Nằm ở đâu | Căng thì thấy gì |
|---|---|---|
| Cơ cắn (masseter) | Dưới gò má, khoảng giữa tai và khóe miệng | Mỏi, ê khi nhai, cứng hàm |
| Cơ thái dương | Hai bên đầu, phía trên tai | Bó chặt, nhức vùng thái dương |
| Quanh khớp thái dương hàm | Ngay trước tai, chỗ hàm dưới nối với hộp sọ | Đau lan ra tai, lục cục khi cử động hàm |
Theo Cleveland Clinic, cơ cắn bị dùng quá nhiều, bị căng hoặc mất cân bằng thì có thể gây đau hàm. Ấn thẳng vào cơ có thể giúp nhả các nút cơ, còn gọi là điểm kích hoạt (trigger point), tức là những chỗ thớ cơ co cứng, ấn vào thì đau. Còn khi đau, mỏi kéo dài ở cơ nhai và khớp hàm, giới y khoa gọi chung là rối loạn thái dương hàm (temporomandibular disorders, viết tắt TMD) (Cleveland Clinic).
Lương Y Xuân Trần không xoa riêng chỗ khách than đau mà kiểm tra hết vùng mặt và đầu, tay đi tới đâu gặp chỗ tắc là biết chỗ đó có vấn đề (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Bài giải cơ là gì nói về giải cơ khắp cơ thể, giải mạc cơ làm vào lớp mạc bọc quanh cơ. Giải cơ mặt chỉ làm ở hàm, má, thái dương, nơi da mỏng nên lực phải vừa và êm.
Giải cơ mặt có phải nâng cơ, làm thon mặt không?
Không. Hiểu theo nghĩa trị liệu, giải cơ mặt là làm mềm chỗ cơ đang căng, bó ở vùng hàm và thái dương để bạn bớt mỏi, bớt ê khi nhai. Nó không làm thay đổi khuôn mặt của bạn.
Chỗ làm đẹp và chỗ trị liệu cùng dùng chữ "giải cơ mặt" nên dễ lẫn. Quảng cáo nào hứa nâng cơ, xóa nếp nhăn, thon mặt, trẻ hóa, thải độc thì bạn nên dè chừng. Cleveland Clinic chỉ nói xoa cơ cắn giúp nhả nút cơ căng, không hứa gì về khuôn mặt.
Vậy có phải ấn càng mạnh thì cơ càng mau nhả? Cũng không. Lương Y Xuân Trần phân biệt rõ: vuốt nhẹ chỉ là massage, xoa bóp, còn giải cơ thì phải tách được chỗ cơ bó (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Nhưng tách được không có nghĩa là đè thật mạnh. Theo Lương Y, da mặt người dày người mỏng, tay phải khéo để khách không bị trầy, còn làm giật cục thì khách khó chịu và mất niềm tin. Lương Y nói thẳng: "Mấy bạn làm không êm là không có chỗ nào mà người ta tin mình." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Hiểu đúng giải cơ mặt là gì rồi, câu hỏi kế tiếp là nó giúp được tới đâu.
Giải cơ mặt có tác dụng gì với mỏi cơ hàm mặt, nghiến răng, đau đầu?
Giải cơ mặt giúp nhiều người đỡ căng cơ hàm, đỡ mỏi khi nhai, dễ chịu hơn. Nó chỉ là một phần của tự chăm sóc: không làm hết nghiến răng, không giải quyết dứt điểm TMD.
Mỏi cơ hàm mặt do đâu?
Phần lớn do cơ nhai làm việc quá sức. Vinmec kể ra mấy nguyên nhân hay gặp: ăn đồ dai cứng, nhai một bên, nghiến răng khi ngủ, ngủ nghiêng kê tay dưới hàm. NHS 111 Wales kể thêm căng thẳng, va đập vùng đầu mặt và khớp cắn lệch (hai hàm răng khép lại không khớp nhau). Còn giữ mấy thói quen đó thì xoa cũng chỉ đỡ vài bữa.
| Vấn đề | Giải cơ mặt giúp được | Không làm được | Cần thêm |
|---|---|---|---|
| Mỏi cơ hàm mặt | Làm mềm cơ cắn, đỡ ê khi nhai | Không bỏ thói quen gây mỏi thay bạn | Ăn mềm, nhai đều hai bên |
| Nghiến răng | Đỡ căng hàm sau một đêm nghiến | Không làm hết nghiến răng | Đi nha sĩ, có thể dùng máng chống nghiến |
| Rối loạn thái dương hàm | Thư giãn cơ quanh khớp | Không nắn, không "trả khớp" | Đi khám, tập vật lý trị liệu theo chỉ định |
| Đau đầu căng cơ vùng thái dương | Hỗ trợ thư giãn | Không thay việc tìm nguyên nhân | Đi khám nếu bị vài cơn mỗi tuần hoặc đau nặng |
Bằng chứng khoa học nói gì về xoa bóp cơ hàm?
Có ích, nhưng nghiên cứu riêng còn ít. Mayo Clinic cho biết phần lớn người bị TMD đỡ nhờ tự chăm sóc, trong đó có xoa bóp hàm. Một tổng quan hệ thống gồm 14 nghiên cứu về cách không dùng thuốc cho TMD có đau thì không xếp xoa bóp vào nhóm kết quả nổi bật. Với đau đầu căng cơ, NHS 111 Wales xếp xoa bóp cạnh tập thể dục, yoga như cách thư giãn hỗ trợ. Nơi nào hứa "giải cơ mặt hết bệnh" là nói quá.
Lương Y Xuân Trần nhìn vùng mặt như thế nào?
Lương Y không xem cái hàm như một chỗ đứng riêng. Theo kinh nghiệm của Lương Y, răng – hàm – mặt và tai – mũi – họng thường "đi chung", nên khi khách bị đau họng, Lương Y xem luôn các vùng lân cận (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Đau đầu là chuyện chính thì bạn đọc chích lể chữa đau đầu, đau nửa đầu, đau đầu do căng gáy; nặng mặt, nghẹt mũi thì xem chích lể viêm xoang.
Tự massage cơ hàm, giải cơ thái dương tại nhà thế nào cho an toàn?
Bạn tự xoa ở nhà được, miễn là xoa nhẹ, đúng chỗ và bỏ luôn mấy thói quen làm hàm mỏi. NHS 111 Wales và Cleveland Clinic đều xếp xoa bóp cơ hàm vào việc tự chăm sóc. Làm theo thứ tự:
- Chuẩn bị tay: rửa tay sạch, cắt ngắn móng, thoa chút dầu hoặc kem cho trơn. Lương Y Xuân Trần nhắc da vùng mặt, cổ mỏng và nhạy, tay còn vướng móng là dễ làm trầy, rát da (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Thả lỏng hàm: môi khép hờ, hai hàm răng không chạm nhau.
- Xoa cơ cắn: đặt ngón trỏ và ngón giữa ở khoảng giữa tai và khóe miệng, gần khớp hàm. Xoa vòng tròn nhỏ 5–10 vòng, rồi nhào nhẹ từ trên xuống.
- Day vùng thái dương: đặt đầu ngón tay hai bên đầu, phía trên tai, day vòng tròn thật nhẹ.
- Giữ lực vừa chịu: hơi ê là đủ. Thấy đau nhói hoặc tê thì dừng liền.
Những chỗ không được xoa, ấn: nhãn cầu, sống mũi (không bóp mũi), mặt trước cổ (không vuốt mạnh). Bạn cũng không xoa lên vết thương, da trầy hay chỗ sưng nóng đỏ. Hàm kêu lục cục hay há miệng bị lệch thì tuyệt đối đừng tự nắn khớp hàm.
Nên chườm nóng hay chườm lạnh?
Hàm mỏi, cứng thì chườm ấm; chỗ đang sưng viêm thì chườm lạnh. Cách này có trong lời khuyên tự chăm sóc của Vinmec và NHS 111 Wales. Muốn biết rõ lúc nào dùng nóng, lúc nào dùng lạnh, bạn đọc thêm bài chườm nóng hay chườm đá.
Thói quen nào làm hàm mỏi thêm?
Theo NHS 111 Wales và Vinmec, bạn nên bớt:
- Nhai kẹo cao su, cắn bút, cắn móng tay.
- Cắn đồ ăn bằng răng cửa, ngáp quá to.
- Nghiến chặt răng, chống cằm.
- Nhai một bên, ngủ nghiêng kê tay dưới hàm.
Thay vào đó, bạn ăn đồ mềm, nhai đều hai bên, tìm cách thư giãn cho bớt căng thẳng.
Ai không nên giải cơ mặt, dấu hiệu nào phải đi khám?
Có vết thương, vừa nhổ răng, vừa bị va đập ở mặt hay đang có cờ đỏ bên dưới thì đừng giải cơ, đi khám trước. Giải cơ mặt chỉ là cách hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ, nhất là khi cơn đau do răng, do thần kinh hay do chính khớp hàm.
Ai không nên giải cơ mặt hoặc phải báo trước?
- Da trầy, vết thương hở, chỗ sưng nóng đỏ hay đang viêm sưng: chờ lành hẳn rồi mới làm.
- Vừa nhổ răng hoặc vừa phẫu thuật vùng hàm mặt: hỏi lại nha sĩ hoặc bác sĩ trước.
- Vừa bị va đập vùng mặt, nghi gãy xương: đi khám trước, không xoa nắn gì hết.
- Dễ chảy máu, dễ bầm, đang uống thuốc làm loãng máu: báo trước cho người làm, và chỉ làm với lực thật nhẹ.
- Hàm kêu lục cục, há miệng bị lệch: đừng để ai "nắn cho vào khớp", làm vậy là sai và nguy hiểm. Nghiến răng ban đêm thì để nha sĩ xem, có khi phải làm máng chống nghiến (Cleveland Clinic).
Lương Y Xuân Trần dặn học viên không làm mạnh vùng động mạch cảnh (mạch máu lớn hai bên cổ) (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Người làm nghề đàng hoàng sẽ hỏi bạn mấy chuyện ở trên trước khi đặt tay lên mặt.
Dấu hiệu nào phải đi khám ngay, không giải cơ?
- Yếu hoặc xệ nửa mặt, nhắm mắt không kín, xuất hiện đột ngột: đi cấp cứu ngay.
- Đau nửa mặt như điện giật, chạm nhẹ hay đánh răng cũng nhói: đi khám thần kinh, không xoa.
- Hàm kẹt, không há được hoặc không khép được, không ăn uống được.
- Sưng mặt, sốt, đau răng, sưng nướu: đi nha khoa sớm.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, nhìn mờ hoặc nhìn đôi.
- Người lớn tuổi đau hàm mỗi khi nhai, kèm sốt.
- Đau hàm kéo dài nhiều tuần, cứ tái đi tái lại, hoặc đau tới mức mất ngủ, ảnh hưởng sinh hoạt (NHS 111 Wales).
Gặp các dấu hiệu trên, người bệnh cần được đưa tới cơ sở y tế, đừng chờ đi giải cơ. Tin vui là TMD phát hiện sớm thì thường kiểm soát được (Cleveland Clinic).
Không dính cờ đỏ nào mà muốn đi giải cơ thì phần dưới giúp bạn biết một buổi làm đúng trông ra sao.
Một buổi giải cơ mặt đúng chuẩn diễn ra thế nào, có đau không?
Làm đúng thì không đau nhói, chỉ ê nhẹ ở chỗ cơ đang bó. Đau buốt, trầy da hay bị bóp mạnh vùng mặt là người làm đang làm sai.
Trước khi làm: làm ấm và kiểm tra. Trước khi giải cơ, Lương Y Xuân Trần cứu ngải vùng mặt, tức là hơ ấm bằng điếu ngải cứu, rồi rà toàn bộ vùng mặt và đầu để tìm chỗ tắc (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Mỗi người được làm theo chỗ tắc của mình, không ai bị làm theo một kiểu chung.
Trong lúc làm: êm, không giật cục. Lương Y dặn học viên làm vùng đầu và vành tai thì tay phải mượt, phải êm, với người khó ngủ hay hay chóng mặt lại càng cần như vậy (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ở vùng mũi, Lương Y chỉ ấn khóe cánh mũi cho khách dễ thở chứ không bóp mũi. Trước khi chải đầu, Lương Y báo trước với khách là mấy phút đầu sẽ đau, khoảng 5–6 phút thì dịu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Dụng cụ. Khi dùng lược sừng trâu massage gần mang tai, Lương Y lật lược lại để đầu lược không chĩa vào tai khách, và kéo lược chứ không cạo như cạo gió (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Cuối buổi. Lương Y hỏi khách còn khó chịu chỗ nào, xử lý cho dễ chịu rồi mới để khách về (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Đi giải cơ mặt, bạn dùng chính mấy điều trên để chấm người làm: có làm ấm, kiểm tra trước không; có báo trước chỗ sẽ ê và hỏi cảm giác của bạn không; tay có sạch, móng có gọn, có êm không. Còn ê sau buổi làm thì xem bài giải cơ xong bị đau để biết lúc nào là bình thường, lúc nào cần đi khám.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về giải cơ vùng đầu mặt trên kênh YouTube Xuân Trần, bạn có thể xem dưới đây.
Muốn giải cơ mặt đúng cách thì tìm ai, học ở đâu cho bài bản?
Bạn nên tìm người đã học bài bản về vùng đầu mặt: biết hỏi han trước khi làm, biết dấu hiệu nào thì ngưng tay, tay sạch và êm. Chỗ nào hứa nâng cơ, thon mặt hay hết nghiến răng thì bỏ qua.
Nếu bạn là kỹ thuật viên, da mặt mỏng và nằm sát mắt, tai, mũi, nên chỉ đọc sách hay xem clip thì chưa đủ, phải có người kèm tay trực tiếp. Trong nghề, người ta giải cơ trước rồi mới tới chích lể; bài giải cơ trước khi chích lể giải thích kỹ vì sao. Còn chuyện tự chích cho mình hay cho người nhà thì đừng làm, lý do nằm ở bài tự chích lể tại nhà.
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) làm nghề Đông y hơn 10 năm tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân, trực tiếp đứng lớp ở Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội, biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần". Học viên học Môn 01 kiến thức cơ sở và an toàn trước, rồi mới qua Mô đun 02 kỹ thuật. Câu Lương Y hay nói: "Máy móc cỡ nào cũng không bằng cái tay của mình." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Theo dõi Facebook Xuân Trần để xem video thực hành và lịch lớp. Muốn học nghề thì xem khóa Chích Lể Chuyên Sâu, khóa nghề trị liệu chứ không phải khóa làm đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Giải cơ mặt bao lâu thì thấy đỡ?
Không có số buổi cố định, còn tùy hàm mỏi do đâu. Vẫn nhai một bên, chống cằm, nghiến răng thì cơ sẽ căng lại. Mỏi hàm kéo dài nhiều tuần hoặc cứ tái đi tái lại thì bạn nên đi khám, đừng giải cơ hoài (NHS 111 Wales).
Hàm kêu lục cục có nên đi nắn cho vào khớp không?
Không nên, đừng tự nắn và đừng để ai nắn mạnh vùng hàm. Hàm kêu "cạch" thường xuyên, mỏi kéo dài hoặc cử động bất thường thì nên đi khám (Vinmec); hàm kẹt, không há hay không khép được thì đi khám liền.
Nghiến răng khi ngủ thì làm gì ngoài giải cơ hàm?
Bạn nên đi nha sĩ. Giải cơ hàm giúp cơ cắn bớt căng nhưng không làm hết nghiến răng; bác sĩ có thể cho đeo máng chống nghiến ban đêm hoặc tập vật lý trị liệu (Cleveland Clinic). Ban ngày, để ý xem mình có vô thức cắn chặt răng không.
Giải cơ mặt khác giải cơ cổ vai gáy chỗ nào?
Khác nhiều nhất ở độ nhẹ tay. Da mặt mỏng, sát mắt, tai, mũi; vai gáy cơ dày hơn nên cách làm khác, xem bài giải cơ cổ vai gáy.
Bị bầm hay ê sau khi giải cơ mặt có sao không?
Hơi ê ở chỗ cơ bó thì theo dõi thêm. Người dễ bầm hay đang uống thuốc làm loãng máu phải báo trước để người làm dùng lực thật nhẹ. Sưng, nóng, đỏ hoặc ê mãi không bớt thì ngưng xoa và đi khám.
Giải cơ mặt không phải làm đẹp, càng không phải phép màu: đó là cách làm mềm cơ cắn, cơ thái dương đang căng. Ở nhà, bạn xoa nhẹ đúng chỗ, bỏ dần thói quen làm hàm mỏi, gặp cờ đỏ thì đi khám. Là kỹ thuật viên muốn làm vùng đầu mặt êm tay, an toàn, bạn có thể nhận tài liệu quà tặng để bắt đầu từ phần an toàn và nền tảng chích lể.