Không nên tự giác hơi cho trẻ em ở nhà. Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh Quảng Nam (trên VnExpress) xếp trẻ em vào nhóm không áp dụng giác hơi, và chưa có nghiên cứu nào cho thấy giác giúp trẻ hết ho, hạ sốt. Bé thở khó, co giật, li bì thì đưa tới cơ sở y tế ngay.
Nửa đêm bé ho từng cơn, người hầm hập. Bà nội đứng bên nói "giác cho nó ra gió là khỏe liền". Ba mẹ kẹt ở giữa: nghe theo thì lo, không nghe thì ngại. Bài này viết cho đúng lúc đó.
| Ba mẹ cần nhớ | Đọc ở phần |
|---|---|
| Không giác, không cạo, không chích cho bé | Vì sao không nên giác hơi cho bé? |
| Có dấu hiệu nặng thì đưa bé đi khám | Dấu hiệu nào phải đưa trẻ đi khám ngay? |
| Bé ốm ở nhà: cho uống đủ nước, cho nghỉ, theo dõi nhiệt độ | Bé ốm ở nhà, ba mẹ nên làm gì? |
| Lỡ giác cho bé rồi thì không chọc phồng nước | Lỡ giác hơi cho bé rồi thì xử lý sao? |
Bài viết chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Giác hơi cho trẻ em được không, nguồn chính thống nói gì?
Không. Bạn đừng tự giác hơi cho trẻ ở nhà. Theo BS Lê Thân, Phó giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền (YHCT) tỉnh Quảng Nam, trả lời trên VnExpress ngày 19/9/2019, trẻ em thuộc nhóm không áp dụng giác hơi. Cùng nhóm này còn có người già và người quá suy nhược.
Giác hơi (tiếng Anh là cupping) là cách úp ống lên da để tạo lực hút. Lực hút có thể tạo bằng lửa với cồn, hoặc bằng dụng cụ hút. Ở người lớn, kỹ thuật này hay đi cùng giải cơ và chích lể (miền Nam còn gọi chích lễ, trích lể). Muốn biết người lớn giác để làm gì thì bạn xem bài giác hơi có tác dụng gì.
Lúc bé ốm, nhà mình hay gặp thêm mấy trường hợp mà nguồn trên xếp vào chống chỉ định (tức là không được làm):
- Sốt cao.
- Co giật.
- Dễ chảy máu, dễ bầm.
- Da quá nhạy cảm.
Vậy là bé đang sốt cao mà đem giác thì sai tới hai lần: bé đã nằm trong nhóm không áp dụng, lại còn đang sốt cao.
Nhiều nhà nghĩ "xài ống nhỏ, lửa nhỏ chắc không sao". Chưa có hướng dẫn chính thống nào nói vậy.
Về hiệu quả, xin nói thẳng: tới giờ chưa có nghiên cứu nào cho thấy giác hơi giúp trẻ khỏi ho, sốt hay bệnh gì.
Vì sao không nên giác hơi cho bé?
Rủi ro của giác hơi là có thật và đã được ghi nhận, còn lợi ích với trẻ thì chưa có nghiên cứu nào chứng minh. Có ba lý do cụ thể dưới đây.
Giác hơi có biến chứng gì, kể cả ở người lớn?
Năm 2018, Aboushanab và AlSanad làm một bài tổng quan về các biến cố của giác hơi (PubMed 29436369). Theo hai tác giả, biến cố này ít được báo cáo nhưng không hiếm. Phần lớn ở mức nhẹ đến vừa. Hay gặp nhất là sẹo, đứng thứ hai là bỏng. Bài chia biến chứng thành hai nhóm:
- Nhóm phòng được: sẹo, bỏng, phồng rộp, áp xe (ổ mủ dưới da), nhiễm trùng da.
- Nhóm khó phòng: choáng, chóng mặt, đau đầu.
Đây là số liệu ghi nhận chung, không phải nghiên cứu riêng trên trẻ em. Nhưng nó cho thấy giác hơi không phải chuyện "hút vài cái" là xong.
Da bé khác da người lớn ở chỗ nào?
Người lớn bị hút mạnh quá thì biết kêu rát. Bé thì chỉ khóc hoặc quấy, ba mẹ khó biết bé khóc vì ốm hay vì đau chỗ giác. Da trẻ cũng mỏng hơn da người lớn. Đây là lập luận thận trọng, không phải số liệu đo được. Có điều, khi chưa có nghiên cứu nào cho thấy giác giúp trẻ khỏe hơn thì không có lý do gì để bé phải chịu thêm rủi ro.
Người làm nghề giác cho người lớn phải cân nhắc những gì?
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) có hơn 10 năm làm nghề Đông y, có Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân ở P. Phú Lợi, TP.HCM, là tác giả sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" và đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam lẫn miền Bắc. Lương Y dạy giác hơi đi kèm với giải cơ và chích lể. Trên lớp, Lương Y dặn học viên mấy nguyên tắc sau, tất cả đều áp dụng cho khách là người lớn:
- Không xài một cỡ ống cho tất cả mọi người: bàn tay khách to hay nhỏ thì chọn cỡ ống tương ứng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Người to con, da dày thì dùng ống lớn, vì ống nhỏ chỉ hút nông (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Với người lớn tuổi thì làm từ từ theo thể trạng, vì không phải ai cũng chịu được (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Vùng cổ, mặt, mũi da mỏng và nhạy cảm nên tay người làm phải sạch, chỉ cần trầy là khách bị rát. Vùng động mạch cảnh thì không làm mạnh (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Chọn sai cỡ ống là lỗi hay gặp, bạn đọc thêm ở bài giác hơi sai cách. Người đã học nghề mà giác cho người lớn còn phải tính từng chi tiết như vậy, thì bé càng không phải đối tượng để giác thử ở nhà.
Bé ho, sốt, "trúng gió" giác hơi cho ra gió có khỏi không?
Không. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy giác hay cạo cho "ra gió" làm bé hết ho, hết sốt. Cái đáng lo hơn là người lớn thấy "xả gió" rồi thì yên tâm ngồi chờ, nên bé bị đưa đi khám trễ.
Trong nhà hay truyền nhau hai câu dưới đây, cả hai đều không có cơ sở:
- "Giác, cạo cho ra gió là khỏi." Bé ho, sốt thì cần được theo dõi cho đúng. Mấy vết đỏ trên lưng không cho biết bé đang nặng lên hay đang đỡ.
- "Vết càng tím là càng nhiều gió độc." Vết đỏ tím chỉ là dấu lực hút của ống giác, hoặc lực cạo, để lại trên da. Màu đậm hay nhạt là do lực mạnh hay nhẹ và do làn da của từng người. Nó không đo được "độc" nhiều hay ít.
Ông bà giác, cạo cho cháu là vì thương. Có điều bé đang ốm thì việc cần làm là đo nhiệt độ, coi bé bú, uống được không, thở có gấp không, có lừ đừ không. Dấu hiệu nào thì phải đưa bé đi khám ngay, ba mẹ coi bảng ở phần kế tiếp.
Dấu hiệu nào phải đưa trẻ đi khám ngay?
Bé có một trong các dấu hiệu dưới đây thì ba mẹ đưa bé tới cơ sở y tế hoặc đi cấp cứu ngay. Không giác, không cạo, cũng đừng chờ cho "ra gió". Bảng này tổng hợp từ hướng dẫn chăm trẻ sốt của NHS Greater Glasgow & Clyde – bệnh viện nhi và NHS Lanarkshire. Đây là hai đơn vị thuộc hệ thống y tế công của Vương quốc Anh (NHS).
| Nhóm | Dấu hiệu |
|---|---|
| Tuổi và mức sốt | Bé dưới 3 tháng sốt từ 38°C trở lên; bé 3–6 tháng sốt từ 39°C trở lên; sốt kéo dài trên 5 ngày |
| Thần kinh | Co giật; lừ đừ, li bì, khó đánh thức |
| Hô hấp | Thở khó, thở nhanh, rút lõm ngực |
| Da | Nổi ban, ấn lên mà ban không mất màu; môi tím, da tái, nổi vân, sờ thấy lạnh |
| Mất nước | Không tè, khô miệng, khóc không ra nước mắt, mắt trũng, thóp lõm |
| Ăn uống | Bỏ bú, bỏ ăn uống, nôn nhiều |
Có hai chữ trong bảng mà ba mẹ hay hỏi lại:
- Rút lõm ngực: mỗi lần bé hít vào, chỗ ngay dưới bờ sườn hoặc chỗ hõm trên xương ức lõm sâu xuống. Như vậy là bé đang phải gắng sức mới thở được.
- Thóp lõm: thóp là chỗ mềm trên đỉnh đầu của bé nhỏ. Bé thiếu nước thì thóp có thể trũng xuống.
Bên YHCT cũng xếp sốt cao và co giật vào chống chỉ định giác hơi. Tây y và YHCT gặp nhau ở điểm này: bé có dấu hiệu nặng thì việc của ba mẹ là đưa bé tới bác sĩ.
Ba mẹ chụp màn hình bảng này lại. Thấy bé bất thường thì cứ đưa đi khám, kể cả khi dấu hiệu đó không có trong bảng.
Bé ốm ở nhà, ba mẹ nên làm gì thay vì giác hơi?
Cho bé bú hoặc uống đủ nước, mặc đồ thoáng, cho bé nghỉ và theo dõi nhiệt độ. Hướng dẫn chăm trẻ sốt của NHS Lanarkshire cũng dặn đúng những việc này. Nếu bé có bất kỳ dấu hiệu nào trong bảng ở phần trên thì đưa bé đi khám liền, đừng ở nhà chờ thêm.
Checklist chăm bé ốm tại nhà:
- ☐ Uống đủ nước: bé còn bú thì cho bú thường xuyên, bé lớn hơn thì cho uống nước đều.
- ☐ Mặc thoáng: đừng ủ bé kín mít, mặc đồ mỏng vừa người.
- ☐ Cho nghỉ: để bé ngủ, nằm nghỉ cho lại sức.
- ☐ Theo dõi nhiệt độ: đo rồi ghi lại giờ đo và mức sốt, để lúc đi khám có số báo bác sĩ.
- ☐ Thuốc hạ sốt: chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, không tự đoán liều.
- ☐ Muốn bé dễ chịu hơn: người lớn xoa nhẹ lưng bằng tay. Không dùng ống giác, cũng đừng bôi dầu nóng mạnh lên da trẻ nhỏ.
🏠 An toàn trong nhà
- Cất cồn, bật lửa và bộ ống giác ra khỏi tầm tay trẻ.
- Trong nhà không giác lửa, không cạo, không chích cho bé.
- Người lớn trong nhà có giác hơi thì làm xong cất đồ liền, đừng để trên bàn hay đầu giường.
Vì sao phải cất kỹ như vậy? Một nghiên cứu đăng trên Medical Journal of Australia năm 2017 (Seifman và cộng sự) đã xem sổ theo dõi bỏng của Úc và New Zealand giai đoạn 2009–2016. Sổ ghi nhận 20 ca bỏng do giác hơi. Trong đó 16 ca xảy ra tại nhà, 18 ca là bỏng lửa do cồn, và 8 ca phải ghép da (lấy da lành ở chỗ khác đắp lên vết bỏng sâu). Số liệu này tính chung cho người được giác, nghiên cứu không nói riêng về trẻ em. Dù vậy, nó cho thấy cồn và lửa dùng để giác trong nhà có thể gây bỏng nặng.
Lỡ giác hơi cho bé rồi thì xử lý sao?
Lỡ giác cho bé rồi thì bạn gỡ ống ra ngay, đừng chọc phồng nước, giữ chỗ giác cho sạch và theo dõi bé thật sát. Làm theo 4 bước dưới đây.
Bước 1: Gỡ ống, cho bé nằm nghỉ. Thấy bé chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi hay tay chân lạnh thì cho bé nằm xuống; bé tỉnh táo, nuốt được thì cho uống chút nước ấm. Bệnh viện YHCT tỉnh Quảng Nam hướng dẫn xử lý đúng như vậy khi người được giác bị choáng (VnExpress). Nằm nghỉ mà bé không đỡ, hoặc bé đang sốt cao hay co giật, thì đưa bé tới cơ sở y tế liền. Các dấu hiệu choáng khác bạn xem thêm ở bài dấu hiệu sắp ngất.
Bước 2: Không chọc phồng nước, giữ vết giác sạch. Nếu có bóng nước thì để yên. Bạn không chích, không nặn, cũng không tự đắp thứ gì lên đó.
Bước 3: Đưa bé đi khám nếu da bị bỏng, phồng rộp, sưng nóng hoặc chảy dịch. Tổng quan trên PubMed xếp bỏng, phồng rộp và nhiễm trùng da vào nhóm biến cố có thể gặp khi giác hơi.
Bước 4: Nói rõ với bác sĩ đó là vết giác. Vết tròn tím đỏ trên lưng trẻ đã từng bị nhân viên y tế nhầm với dấu bạo hành (Stanford Medicine 25). Bạn nói trước thì bác sĩ đánh giá đúng ngay từ đầu.
Bài sau khi giác hơi chỉ cách chăm vết giác, nhưng bài đó viết cho người lớn. Với bé thì bạn cứ để bác sĩ xem.
Người lớn trong nhà muốn giác hơi thì tìm ai?
Người lớn muốn giác hơi thì nên tìm người đã được đào tạo bài bản, làm đúng quy trình vô khuẩn và hỏi kỹ sức khỏe trước khi đặt ống. Còn với bé thì câu trả lời vẫn như trên: không giác.
Ngay cả người lớn cũng không phải ai giác cũng được. Nguồn YHCT ở trên (VnExpress) dặn không giác cho người già, người quá suy nhược, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, không giác lúc quá mệt, quá no, quá đói, và không giác hai bên cổ. Chuyện tự giác cho người lớn đã có bài giác hơi tại nhà có an toàn không.
Người làm nghề kỹ lưỡng sẽ làm đúng những điều Lương Y Xuân Trần dặn học viên ở trên: chọn ống theo từng khách, làm từ từ với người lớn tuổi, nhẹ tay ở vùng cổ. Chương trình Chích Lể của Lương Y theo nguyên tắc an toàn học trước, kỹ thuật học sau: người học phải nắm chỉ định, chống chỉ định và vô khuẩn rồi mới tới thao tác.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về giải cơ cổ vai gáy cho người lớn trên kênh YouTube:
Trên kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng miễn phí. Bạn theo dõi Facebook Xuân Trần để xem lịch lớp. Muốn hiểu cho bài bản để chăm ba má, người thân lớn tuổi trong nhà thì xem 12 bài giảng chọn lọc ở trang Quà tặng. Muốn học sâu hơn thì có Khóa Chích Lể Chuyên Sâu, mở đầu bằng phần nền tảng an toàn, vô trùng, hoặc đọc bài học giác hơi ở đâu.
Số Zalo trợ lý 0327 668 134 chỉ dùng để hỏi lịch lớp, không tư vấn bệnh cho trẻ. Bé đang ốm thì bạn đưa bé đi khám bác sĩ nha.
Ba mẹ chỉ cần nhớ: không giác, không cạo, không chích cho bé ở nhà. Thấy dấu hiệu nào trong bảng dấu hiệu phải đưa trẻ đi khám thì đưa bé tới cơ sở y tế liền.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì giác hơi được?
Chưa có nguồn chính thống nào đưa ra một mốc tuổi "đủ lớn để giác". Bệnh viện YHCT tỉnh Quảng Nam xếp trẻ em vào nhóm không áp dụng giác hơi (VnExpress). Vì vậy, mấy câu truyền miệng kiểu "bé lớn chừng này giác được rồi" thì bạn đừng tin.
Giác hơi không dùng lửa cho bé có an toàn hơn không?
Không dùng lửa thì bớt được nguy cơ bỏng lửa, nhưng vẫn chưa phải là an toàn cho bé. Giác bằng ống hút tay hay máy hút thì vẫn là giác hơi, và trẻ em vẫn nằm trong nhóm không áp dụng. Tổng quan trên PubMed ghi nhận cả sẹo, phồng rộp, nhiễm trùng da khi giác, chứ không chỉ có bỏng.
Giác hơi, cạo gió cho trẻ bị ho, sốt có đỡ không?
Hiện chưa có nghiên cứu nào cho thấy giác hơi hay cạo gió giúp trẻ hết ho, hạ sốt. Khi bé ho, sốt, bạn cho bé uống đủ nước, nghỉ ngơi, rồi theo dõi nhịp thở và nhiệt độ. Bé thở nhanh, thở khó, rút lõm ngực hay có dấu hiệu nào trong bảng cờ đỏ thì đưa bé đi khám ngay. Chuyện cạo gió ở người lớn, bạn đọc thêm bài cạo gió có tốt không.
Bé trúng gió, người nhà chích lể (chích lễ) đầu ngón tay được không?
Không được. Người nhà đừng tự chích cho bé. Bé mệt, lừ đừ hay bị "trúng gió" thì đưa bé đi khám. Chích lể là kỹ thuật dành cho người đã được đào tạo, làm trên người lớn và phải theo đúng quy trình vô khuẩn.
Đi khám có cần nói với bác sĩ là đã giác cho bé không?
Có, bạn nên nói ngay từ đầu, kể cả khi đó chỉ là vết cạo gió. Theo Stanford Medicine 25, đã có trường hợp nhân viên y tế nhầm vết giác, vết cạo trên da trẻ với dấu bạo hành. Nói thật từ đầu thì tránh được hiểu lầm không đáng có.