Cách chích lể đúng đi qua ba chặng. Trước khi chích: hỏi kỹ, sàng lọc chống chỉ định, giải cơ khi cần, xác định đúng huyệt và sát khuẩn. Lúc chích: dùng kim vô khuẩn mới, chích nhẹ, nặn máu vừa đủ, canh sắc mặt người bệnh. Chích xong: theo dõi tiếp, bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng, thu gom chất thải đúng quy định.
Hồi xưa ai trúng gió, ông bà lấy kim chích đầu ngón tay, nặn chút máu là xong. Ở lớp thực hành của Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần), học viên đeo găng, làm dưới sự hướng dẫn trực tiếp, theo phương châm "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Mũi kim chỉ là một bước trong cả quy trình đó. Bài này giúp bạn nhìn ra một buổi chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) làm đúng hay sai, chứ không dạy bạn tự cầm kim ở nhà. Nếu chưa rõ khái niệm, bạn đọc bài chích lể là gì trước nhé.
Chích lể như thế nào cho đúng, khác gì cách ông bà ngày xưa?
Phần gốc thì không đổi. Chích lể vẫn là kỹ thuật Y học cổ truyền dựa trên học thuyết kinh lạc – huyệt vị: dùng kim chích nhẹ vào các huyệt, các vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Khí huyết ứ trệ thì người thấy mỏi, đau, nặng nề, nên mũi kim phải trúng đúng chỗ.
Cái khác là làm theo thói quen thường bỏ qua ba việc, còn người làm bài bản thì bắt buộc phải giữ:
- Kim vô khuẩn, dùng một lần. Nguyên tắc là Một kim – một người bệnh. Kim đã dùng thì bỏ, dù đã rửa hay lau cồn cũng không dùng lại, để tránh lây nhiễm chéo qua đường máu.
- Xác định huyệt theo giải phẫu định khu. Mỗi huyệt chích lể có vị trí riêng. Không chích thử vùng bất kỳ, không làm theo kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng.
- Theo dõi người bệnh và xử lý chất thải. Rút kim ra chưa phải là xong buổi.
Theo phác đồ cổ truyền Việt Nam và kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, cả quy trình chia thành ba chặng như sau:
| Chặng | Người làm phải làm gì | Bỏ bước này thì sao |
|---|---|---|
| Trước mũi kim | Hỏi kỹ, sàng lọc người không được chích; vệ sinh tay, đeo găng, chuẩn bị kim và dụng cụ; cho người bệnh nằm hoặc ngồi đúng tư thế; giải cơ nếu cần; xác định huyệt; sát khuẩn và chờ khô | Dễ chích nhầm người thuộc diện chống chỉ định, hoặc chích sai chỗ nên không khai thông được |
| Trong lúc chích | Chích nhẹ, nặn máu vừa đủ; giác ngay tại chỗ vừa chích nếu có chỉ định; quan sát người bệnh liên tục | Nặn quá tay thì mất máu quá mức; không quan sát thì bỏ lỡ dấu hiệu sắp ngất |
| Sau khi chích | Theo dõi tiếp; sát khuẩn lại; bỏ kim vào hộp kháng thủng; vệ sinh tay | Dễ nhiễm khuẩn tại chỗ, cả người làm lẫn người bệnh đều không được bảo vệ |
Dưới đây là từng chặng.
Trước khi chích lễ cần sàng lọc và chuẩn bị những gì?
Chặng này nằm trước mũi kim đầu tiên. Người làm ẩu hay bỏ nó nhất, vì nó chậm và không ai nhìn thấy. Thật ra một buổi chích an toàn hay không được quyết định phần lớn ở đây.
Hỏi kỹ trước, làm sau. Người làm phải hỏi người bệnh có tiền sử gì, đang dùng thuốc gì (nhất là thuốc chống đông), và hôm nay trong người thấy sao. Hỏi để quyết định có làm hay không, chứ không phải hỏi cho đủ thủ tục. Bốn trường hợp không chích là rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn và người quá suy nhược. Bài 4 trường hợp không chích lể giải thích kỹ từng trường hợp. Người quá sợ kim cũng phải cân nhắc, vì ép làm thì dễ choáng ngất.
Gặp các dấu hiệu sau thì dừng tay, không chích, và đưa người bệnh tới cơ sở y tế: khó thở nặng, đau ngực, ho ra máu, sốt cao li bì, co giật, hoặc vùng định làm đang sưng nóng đỏ, có mủ. Chích lể chỉ là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Qua được vòng sàng lọc rồi mới tới phần chuẩn bị:
- Tư thế người bệnh phải thật thoải mái. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" xếp đây là điều quan trọng nhất. Người nằm gượng hay ngồi gồng thì người làm khó thao tác, người bệnh lại mau mệt.
- Dụng cụ xếp sẵn, ngăn nắp trước khi chạm tới kim. Kim vô khuẩn dùng một lần, chuẩn bị dư vài cây để thay ngay khi kim cùn hoặc rơi.
- Vệ sinh tay đúng kỹ thuật rồi mang găng. Găng bảo vệ cả người làm lẫn người bệnh.
- Giải cơ cho mềm vùng sắp làm nếu cần (xem bài giải cơ trước khi chích lể), rồi xác định huyệt theo vị trí giải phẫu định khu. Không bỏ bước này vì "quen tay", và không để người bệnh tự chỉ chỗ.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về bước người mới học chích lể hay bỏ qua khi xử lý cổ vai gáy, trên kênh YouTube Xuân Trần:
Bước cuối là sát khuẩn da bằng bông tẩm cồn 70° dùng một lần, lau vòng xoáy từ tâm ra ngoài, rồi chờ cồn khô hẳn mới chích. Mấy giây chờ đó cũng là một phần của quy trình.
Quy trình chích lể trong lúc làm diễn ra ra sao?
Tới chặng này, phương châm "chích nhẹ, đủ, an toàn" được làm thành từng động tác cụ thể.
Trước hết, người làm dùng kim riêng cho người bệnh này. Chỉ cần sai ở khâu dụng cụ là công sát khuẩn ở chặng trước coi như bỏ, vì nhiễm khuẩn tại chỗ là loại tai biến khi chích hay đến từ dụng cụ không bảo đảm.
Tiếp theo là chích nhẹ và nặn máu vừa đủ, tức là đủ hiệu quả mà không để mất máu quá mức. Nặn thêm không làm buổi chích tốt hơn. Chuyện "máu ra càng nhiều càng sạch độc" đã được nói rõ trong bài chích lể máu độc. Huyệt Thập tuyên ở đầu ngón tay cho thấy "vừa đủ" cụ thể ra sao: mỗi điểm chỉ 1–2 giọt rồi sát khuẩn lại (xem bài huyệt Thập tuyên).
Nếu có chỉ định giác phối hợp, người làm kiểm tra ống giác cùng nguồn nhiệt hay máy hút trước, rồi đặt ống ngay chỗ vừa chích, thường để 5–10 phút để tăng hiệu quả dẫn lưu, vừa giác vừa theo dõi phản ứng da. Giác bằng lửa thì phải đề phòng bỏng da. Bước này được nói kỹ trong bài chích lể giác hơi.
Suốt chặng này, người làm phải để ý người bệnh chứ đừng chỉ cắm cúi nhìn vết kim: nhìn sắc mặt, bắt mạch, hỏi người bệnh có chóng mặt, hoa mắt hay vã mồ hôi không. Ngất khi chích thường liên quan tới cơ chế cường phế vị. Thấy da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là dấu hiệu sắp ngất, phải ngừng ngay, xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu và báo người có thẩm quyền. Bài dấu hiệu sắp ngất khi chích lể nói kỹ phần này. Còn cảm giác của người được chích ra sao thì bạn đọc thêm ở bài chích lể có đau không.
Chích lể xong, người làm phải theo dõi và thu dọn thế nào?
Rút kim ra rồi, người làm vẫn tiếp tục canh sắc mặt và mạch y như lúc đang làm, vì giáo trình yêu cầu theo dõi cả trong lẫn sau thủ thuật. Chỗ vừa chích được sát khuẩn lại.
Bốn tai biến khi chích hay gặp là ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ và bỏng da khi giác lửa. Làm đúng quy trình thì cả bốn đều phòng được. Cách phòng từng loại có trong bài chích lể có nguy hiểm không.
Thu dọn có ba việc không được bỏ sót: bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng, gom bông gạc dính máu vào túi hoặc thùng chất thải lây nhiễm, và khử khuẩn ống giác đúng quy trình trước khi dùng lại. Xong mới vệ sinh tay. Những việc người bệnh cần lưu ý khi về nhà thì có ở bài sau khi chích lể.
Theo dõi người bệnh, xử trí tai biến khi chích và xử lý chất thải là phần học bắt buộc trong mô đun thực hành "Kỹ thuật chích lể". Ở lớp của Lương Y Xuân Trần, phần này không được học lướt, vì buổi chích chỉ trọn vẹn khi người bệnh ra về an toàn.
Đọc quy trình rồi tự trích lể ở nhà được không, học ở đâu cho đúng?
Không được. Đọc bài giúp bạn hiểu một buổi chích lể đúng trông ra sao, nhưng chưa đủ để bạn tự cầm kim, cho mình hay cho người nhà. Phần khó nhất của nghề là biết người nào không được chích, và biết lúc nào phải ngừng ngay. Mấy chuyện này phải có người đứng kế bên chỉnh tay cho mình mới học được, đọc trên giấy thì không đủ.
Vì vậy lộ trình học đúng luôn đi theo thứ tự. Môn học 01 là môn bắt buộc và học trước: kinh lạc, huyệt vị, chỉ định và chống chỉ định, vô khuẩn, phòng ngừa chuẩn, vệ sinh tay, xử lý vật sắc nhọn và chất thải. Học xong mới qua Mô đun 02 – Kỹ thuật chích lể: chích đầu ngón tay, vùng gáy – vai, thái dương, phối hợp với giác hơi, theo dõi người bệnh và xử trí tai biến khi chích. An toàn học trước, kỹ thuật học sau.
Chương trình Chích Lể do Lương Y Xuân Trần dạy. Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc, trực tiếp đứng lớp, tự biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video. Ngoài giờ dạy, Lương Y vẫn làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân, 40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM.
Bạn chọn nấc nào vừa sức mình:
- Xem thử miễn phí: 12 bài chọn lọc ở trang Quà tặng, cùng hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần. Xem vài bài để biết cách Lương Y giảng có hợp với bạn không.
- Học online: Khóa Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài video. Phần A dạy nền tảng an toàn và vô trùng, Phần B đi theo từng vấn đề. Học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Muốn có sách để tra thì có cuốn "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (145 trang A5), giá 375.000đ ở trang Sách & dụng cụ. Bài sách chích lể có giới thiệu thêm.
- Lên lớp rèn tay để làm nghề: lớp trực tiếp ở Bình Dương/TP.HCM học phí 6.800.000đ, ở Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ. Học viên lớp nghề được hỗ trợ học chứng chỉ hệ cao đẳng có phôi gốc (chứng chỉ tính riêng, không nằm trong học phí). Bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941 để hỏi lịch khai giảng.
Nếu còn phân vân giữa các nơi dạy, bạn đọc bài học chích lể ở đâu trước khi chọn.
Muốn xem thêm bài giảng và lịch lớp, bạn theo dõi Lương Y Xuân Trần trên kênh YouTube Xuân Trần và Facebook Xuân Trần.
Câu hỏi thường gặp
Cách chích lễ đúng có mấy bước, mất bao lâu?
Một buổi chích lể làm đúng có ba chặng: trước, trong và sau mũi kim, và không được bỏ chặng nào. Trước kim là sàng lọc, chuẩn bị, sát khuẩn. Trong lúc chích là chích nhẹ, nặn vừa đủ, giác phối hợp nếu có chỉ định và canh sắc mặt người bệnh. Sau kim là theo dõi tiếp và thu dọn đúng quy định. Riêng phần giác phối hợp thường mất khoảng 5–10 phút. Các chặng còn lại lâu hay mau tùy người làm sàng lọc và theo dõi kỹ cỡ nào.
Có bắt buộc giải cơ, giác hơi khi chích lể không?
Không bắt buộc. Trong thực hành, chích lể hay đi chung với giải cơ và giác hơi, nhưng có làm hay không là do người làm đánh giá cho từng người bệnh. Nếu có giác thì ống giác phải đặt ngay chỗ vừa chích để dẫn lưu, không úp đại chỗ khác.
Xem video rồi tự trích lể ở nhà cho người thân được không?
Không nên, nếu bạn chưa học Môn 01 về kiến thức cơ sở và an toàn, cũng chưa có người hướng dẫn kèm tay. Video không dạy được cách nhận ra ai không được chích, cũng không giúp bạn kịp thấy người sắp ngất. Người được chích là người nhà thì nguyên tắc "Một kim – một người bệnh" vẫn giữ y vậy. Video trên kênh YouTube Xuân Trần là để bạn hiểu quy trình. Muốn làm được thì phải học bài bản.
Nhìn sao biết một buổi chích lể làm đúng quy trình?
Bạn để ý xem người làm có hỏi kỹ trước khi chích không, có mở kim mới trước mặt bạn không, có mang găng không. Trong và sau khi chích, họ có hỏi bạn chóng mặt hay hoa mắt không, và có bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng không. Thiếu một việc là đã đáng lo rồi.
Chích lể đúng là nhờ những bước làm trước, trong và sau mũi kim. Lương Y Xuân Trần gói hết vào một câu: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
