Chích lể không phải để "lấy máu độc". Theo giáo trình chích lể Y học cổ truyền, mục đích là điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc: đầu ngón tay chỉ nặn 1–2 giọt, vùng vai gáy nặn vừa đủ. Máu đen hay máu sủi bọt không được giáo trình dùng để đánh giá bệnh.
Vậy mà câu "máu đen là độc nhiều, nặn thêm đi" vẫn được nói hoài, nhất là lúc nhà có người trúng gió. Người nói thường có ý tốt, muốn người thân mau nhẹ người. Có điều nặn thêm không làm chích lể tốt hơn. Người mải ngắm giọt máu còn dễ bỏ sót đúng thứ cần để ý nhất: sắc mặt và mạch của người bệnh.
Bài này không chê ai. Ban biên tập Chích Lể chỉ đặt từng câu truyền miệng cạnh giáo trình mà Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) dùng khi đứng lớp, để bạn tự thấy chỗ nào khớp, chỗ nào không.
Chích lể có phải để lấy máu độc ra không?
Không. Chương trình "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền", chương trình Lương Y Hồng Xuân đang đứng lớp giảng dạy, định nghĩa chích lể (miền Nam quen gọi là trích lể) là dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc.
Bạn đọc lại câu đó coi, không có chữ "thải độc", cũng không có chữ "máu xấu". Gốc lý luận nằm ở học thuyết kinh lạc – huyệt vị:
- Kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết. Nó không phải mạch máu ngoại biên, cũng không phải hệ thần kinh.
- Huyệt là điểm nằm trên đường kinh, mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng.
- Khí huyết ứ trệ thì người ta thấy mỏi, đau, nặng nề.
Nên chuyện quyết định là chích đúng huyệt, chứ không phải máu ra nhiều hay ít. Người tin "lể là để lấy máu độc" sẽ nặn hoài chờ máu đổi màu. Người học đúng thì lo xác định huyệt cho chính xác trước khi cầm kim. Phần nền này có trong bài Chích lể là gì?.
Giáo trình cũng ghi rõ chích lể không phải để "tăng miễn dịch suốt đời", cũng không phải để "thay thế thuốc tây y". Nắm được giới hạn này, bạn sẽ không hứa quá tay với người thân, và cũng khó bị ai hứa quá tay với mình.
Chích lễ ra máu đen, máu sủi bọt có nghĩa là gì?
Nói thẳng với bạn: giáo trình chích lể không dùng màu sắc hay bọt của máu để đánh giá bệnh, cũng không dùng để đánh giá hiệu quả. Trong quy trình không có bước nào bảo người làm nhìn màu máu rồi phán "độc nhiều" hay "độc ít".
Còn vì sao lúc máu sẫm, lúc có bọt thì giáo trình không bàn tới, và ban biên tập cũng không tự bịa ra lời giải thích cho xuôi tai.
Vậy người làm phải nhìn vào đâu? Nhìn người bệnh, đừng nhìn giọt máu. Trong và sau khi chích, người làm phải:
- Quan sát sắc mặt, bắt mạch.
- Hỏi người bệnh có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không.
- Theo dõi phản ứng da nếu có giác hơi kèm theo.
Da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là dấu hiệu sắp ngất. Lúc đó phải ngừng chích ngay, xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu và báo người có thẩm quyền. Ai đang chăm chăm ngắm màu máu thì dễ lỡ đúng mấy dấu hiệu này.
Chích lễ lấy máu độc càng nhiều có tốt hơn không?
Không. Đây là hiểu lầm dễ gây hại nhất. Nhiều người nặn hoài cho tới khi "hết máu đen", trong khi giáo trình ghi lượng máu rất cụ thể:
- Thập tuyên (đầu 10 ngón tay), dùng xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ: sát khuẩn đầu ngón → chích nhẹ → nặn 1–2 giọt máu → sát khuẩn lại. Không garô, không chườm nóng trước. Chi tiết có ở bài huyệt Thập tuyên.
- Đại chùy – Kiên tỉnh (gáy, vai), hay dùng khi cảm mạo, đau mỏi vai gáy: chích nhẹ nhàng, nặn máu vừa đủ, tức là đủ hiệu quả mà không mất máu quá mức. Xem bài Đại chùy, Kiên tỉnh.
Một hai giọt, hoặc vừa đủ. Giáo trình không có dòng nào bảo "nặn tới khi máu đỏ tươi" hay "nặn tới khi hết bọt". Nặn thêm chỉ đẩy người bệnh lại gần mấy rủi ro mà quy trình đang cố tránh:
- Mất máu quá mức: giáo trình dặn rõ không được để xảy ra.
- Ngất: tai biến khi chích có thể gặp, thường liên quan cơ chế cường phế vị.
- Chảy máu kéo dài ở người rối loạn đông máu, nhóm nằm trong 4 trường hợp không chích lể.
Phương châm của Lương Y Xuân Trần nói gọn chuyện này: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Bạn để ý, chữ "đủ" đứng ngay trước chữ "an toàn".
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về việc kiểm tra cơ bản vùng cổ vai gáy trước khi chích lể trên kênh YouTube.
"Máu độc" theo truyền miệng khác gì giáo trình chích lể?
Mấy câu bạn hay nghe ở nhà, ở tiệm hay trong nhóm Zalo, đặt cạnh giáo trình:
| Câu nghe quen tai | Giáo trình viết |
|---|---|
| Chích lể là để lấy máu độc ra | Mục đích là điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc |
| Máu đen là bệnh nặng, máu đỏ là hết bệnh | Không dùng màu máu để đánh giá bệnh hay hiệu quả |
| Máu còn sủi bọt là còn độc, nặn tiếp đi | Không có tiêu chí nào về bọt máu; Thập tuyên nặn 1–2 giọt, vùng vai gáy nặn vừa đủ |
| Nặn càng nhiều càng nhẹ người | Nặn vừa đủ, không để mất máu quá mức |
| Đau chỗ nào, người bệnh chỉ chỗ nào thì chích chỗ đó | Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng, phải xác định chính xác; không để người bệnh tự chỉ huyệt |
| Kim rửa sạch, lau cồn là dùng lại được | Một kim – một người bệnh: kim vô khuẩn, dùng một lần |
Cột trái toàn nói chuyện máu. Cột phải nói chuyện huyệt, kim và người bệnh. Giáo trình còn dặn thẳng là không dựa vào kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng. Nói vậy không phải coi thường người làm nghề lâu năm. Chỉ là một câu nói truyền qua nhiều người thì chữ "vừa đủ" hay rớt mất, còn câu "nặn cho hết máu độc" thì cứ ở lại.
Trích lể an toàn cần chú ý gì thay vì nhìn màu máu?
Thôi ngắm màu máu thì người làm rảnh mắt cho năm việc giáo trình coi là quan trọng:
- Xác định đúng huyệt theo giải phẫu định khu. Không chích thử vùng bất kỳ, và đừng bỏ bước xác định chỉ vì "quen tay".
- Vô khuẩn: vệ sinh tay trước và sau khi chích, đeo găng khi có nguy cơ tiếp xúc máu. Kim bỏ ngay vào hộp kháng thủng. Bông gạc dính máu là chất thải lây nhiễm.
- Chích nhẹ, nặn đủ: đầu ngón tay thì 1–2 giọt, vùng vai gáy thì vừa đủ.
- Nhìn người bệnh: sắc mặt, mạch, có chóng mặt không, từ đầu tới cuối.
- Biết lúc nào không chích: người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược.
Chích lể là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Người bệnh có triệu chứng nặng, bất thường thì cần đưa tới cơ sở y tế, đừng cố lể thêm.
Năm việc này phải học theo thứ tự, không tự mò ra được qua mấy lần nặn máu cho người nhà. Chương trình Chích Lể do Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video. Chặng đầu là bắt buộc: kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn, phòng ngừa chuẩn. Học xong chặng đó mới tới kỹ thuật: chích đầu ngón tay, vùng gáy – vai, thái dương, phối hợp giác hơi, theo dõi người bệnh và xử trí tai biến khi chích. Ở lớp, an toàn học trước, kỹ thuật học sau.
Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y, đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam lẫn miền Bắc, và vẫn làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân. Lương Y cũng là người biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" và sách "Chích Lể Căn Bản".
Muốn xem trước cách Lương Y dạy thì bạn mở 12 bài giảng chọn lọc miễn phí ở trang Quà tặng, hoặc xem hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần. Muốn học bài bản thì có Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản: 20 bài video, Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, học phí ưu đãi 1.868.000đ (gốc 3.868.000đ). Cần hỏi thêm, hay muốn hỏi về lớp trực tiếp ở Bình Dương hoặc Hà Nội, bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134.
Câu hỏi thường gặp
Chích lể ra máu đen có phải là bị trúng gió nặng không?
Không đoán được. Giáo trình chích lể không dùng màu máu để đánh giá bệnh nặng hay nhẹ. Thứ cần nhìn là người bệnh: sắc mặt, mạch, có chóng mặt hay vã mồ hôi không. Triệu chứng nặng thì đưa tới cơ sở y tế.
Máu sủi bọt khi chích lễ có phải còn máu độc không?
Không. Giáo trình không có tiêu chí nào về bọt máu, nên bạn không cần nặn tiếp cho tới khi "hết bọt".
Chích lể nặn bao nhiêu máu là đủ?
Ở đầu ngón tay (Thập tuyên) là 1–2 giọt, rồi sát khuẩn lại. Ở vùng Đại chùy – Kiên tỉnh là nặn vừa đủ: đủ hiệu quả, không để mất máu quá mức.
Lể máu độc nhiều có nguy hiểm không?
Có, nếu nặn quá tay. Nặn nhiều có thể làm mất máu quá mức và khiến người bệnh bị ngất. Người rối loạn đông máu còn dễ bị chảy máu kéo dài, nên thuộc nhóm không được chích lể.
