Đau liên sườn, đau khi hít sâu là kiểu hít mạnh hay xoay người một cái là nhói ngang mạn sườn. Nhiều trường hợp chỉ do cơ vùng sườn bị căng vì ngồi lâu, ngồi sai tư thế. Khi đó người đã được đào tạo có thể chích lể, giác hơi để hỗ trợ, nhưng chỉ làm sau khi đã loại trừ các dấu hiệu nguy hiểm dưới đây.
Đau khi hít sâu mà kèm đau ngực, tức ngực, khó thở, vã mồ hôi, đau lan ra tay hoặc hàm, ho ra máu, sốt cao, hoặc đau sau té ngã, va đập vùng ngực sườn: đưa tới cơ sở y tế cấp cứu NGAY. Không giác, không chích.
Lể sát lồng ngực có rát không? Theo Lương Y Xuân Trần, rát hay không nằm nhiều ở tay người làm: "Thẳng kim nha, không nghiêng nha. Nghiêng á nó sẽ rát lắm." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) chỉ là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Trước khi tính tới mũi kim, bạn cần biết cơn đau thuộc nhóm nào.
Đau khi hít sâu, đau mạn sườn kiểu nào là căng cơ, kiểu nào phải đi khám?
Đau sườn có nhiều nguồn, đừng vội cho là "đau cơ". Bạn đối chiếu với ba nhóm dưới đây.
| Nhóm | Bạn đang thấy gì | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đỏ | Có một trong các dấu hiệu ở đoạn cảnh báo đầu bài | Đưa tới cơ sở y tế cấp cứu ngay, không giác, không chích |
| Vàng | Không rõ đau từ đâu, đau kéo dài không rõ lý do, ho lâu ngày, chỗ đau sưng nóng hoặc kèm sốt | Đi khám tìm nguyên nhân trước, chưa chích |
| Xanh | Căng bó dọc khe sườn sau những ngày ngồi lâu một tư thế, đã đi khám và biết là do cơ | Người được đào tạo có thể hỗ trợ |
Tài xế, dân văn phòng và người ngồi lâu một tư thế là nhóm hay bị căng bó vùng này, có người đau cả hai bên. Cũng có người đau vai, đưa tay lên cao thấy căng, khó, rồi cái căng kéo luôn xuống mạn sườn. Khách đã đi khám, chụp chiếu thì Lương Y làm dựa trên kết quả đó (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Nếu bạn thuộc nhóm Đỏ hay Vàng, đọc thêm 4 trường hợp không chích lể. Nếu chỗ đau nằm giữa hai bả vai chứ không ở mạn sườn, bạn xem bài chích lể đau lưng trên. Phần dưới chỉ nói về nhóm Xanh.
Đông y nhìn chứng đau liên sườn ra sao, vì sao phải đi theo khe sườn?
Theo Y học cổ truyền, khí huyết ứ trệ thì sinh mỏi, đau, nặng nề. Chích lể nhắm tới việc điều hòa khí huyết, khai thông chỗ bế tắc, đúng tinh thần thông tắc bất thống.
Vì vậy Lương Y Xuân Trần quan sát cả tấm lưng, chỗ cong, chỗ gồ, chỗ lõm, vì một chỗ tắc có thể kéo theo vai gáy và liên sườn (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Khi làm lưng, Lương Y cũng hay làm thêm các vùng lân cận như liên sườn (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Trước khi làm, Lương Y cho khách vòng tay ra sau, đưa tay qua ngực, giơ tay ngang để xem chỗ nào căng bó, từ đó suy ra nhóm cơ liên quan, như cơ ngực lớn hay vùng liên sườn. Cũng trong bài giảng đó, Lương Y nói một câu mà người làm nghề nên nhớ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần):
"Đau họ chịu được, nhưng mỏi họ chịu không được."
Cái căng mỏi âm ỉ dọc mạn sườn chính là kiểu đó. Đau từ vai kéo xuống thì đọc thêm bài chích lể khớp vai.
Theo phác đồ cổ truyền Việt Nam cùng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, vùng liên sườn được làm dọc theo khe giữa hai xương sườn, không đè lên xương. Người mới bị thì chỉ làm ở chỗ đau, căng nhất, không làm tràn lan.
Một buổi chích lể đau liên sườn đúng chuẩn diễn ra thế nào?
Phần này là việc của người đã được đào tạo, bạn không tự làm ở nhà. Biết trước thì bạn bớt sợ và dễ nhận ra chỗ làm ẩu.
- Hỏi kỹ trước khi đụng tới kim. Người làm hỏi các dấu hiệu nguy hiểm, trường hợp không được làm, bạn đã đi khám chưa. Rửa tay đúng kỹ thuật trước và sau khi chích.
- Kiểm tra vận động cả vùng. Bạn được nhờ giơ tay, vòng tay ra sau để xem vùng nào căng bó.
- Làm ấm, làm mềm trước. Người làm dùng dầu làm ấm, làm mềm vùng ngực rồi mới chích. Lương Y dùng lược đi theo khe liên sườn thay cho tay (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần); bạn đọc thêm bài giải cơ trước khi chích lể. Ở vùng ngực trên, Lương Y dặn làm từng ống một, chờ khách dịu rồi mới lên ống tiếp, không làm dồn dập (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Vô khuẩn rồi mới chích, kim phải thẳng. Người làm lau sạch dầu, sát khuẩn theo một chiều chứ không quẹt qua quẹt lại, đeo găng cả hai tay. Kim được đặt xuống chứ không trao tay, kim đã dùng bỏ vào chai đựng riêng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Nguyên tắc một kim một người bệnh tránh lây nhiễm chéo qua đường máu (vô khuẩn khi chích lể). Lúc chích, kim thẳng, tay vững, không châm kiểu "mổ". Ống giác đặt ngay chỗ vừa chích, thường 5–10 phút (chích lể giác hơi).
- Cho bạn nghỉ thở và theo dõi suốt buổi. Lương Y nhắc học viên không châm liên tục, phải cho khách nghỉ thở (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Người làm để ý sắc mặt, xem bạn có vã mồ hôi không, cứ vài ống lại hỏi bạn có mệt không. Mệt là dừng, cho nằm nghỉ, uống nước đường rồi mới tính tiếp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng quay buổi thực hành vùng liên sườn trên kênh YouTube:
Chích lễ, giác hơi đau liên sườn có rát, có nguy hiểm không, ai không nên làm?
Có đau, ở mức chịu được. Lương Y nói thật điều này với khách từ trước buổi làm, rồi trong lúc làm thì hỏi cảm giác của khách liên tục (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Những trường hợp không được làm hoặc phải làm thật cẩn thận:
- Không làm: người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, da vùng sườn đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược.
- Làm nhanh, không để ống lâu: người lớn tuổi và người dùng nhiều thuốc giảm đau. Da nhóm này yếu, giác lâu dễ phồng rộp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Ăn trước rồi mới làm: khách chưa ăn, cơ thể thiếu sức mà lấy máu nhiều thì có thể bị xỉu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Thấy dấu hiệu sắp ngất thì ngừng ngay: da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ.
- Tai biến khi chích có thể gặp: ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ, bỏng da khi giác lửa. Những sự cố này đều phòng được nếu người làm đi đúng quy trình.
Muốn hiểu kỹ hơn, bạn đọc chích lể có nguy hiểm không, dấu hiệu sắp ngất khi chích lể và chích lể người lớn tuổi.
Muốn được làm hay muốn học chích lể vùng liên sườn thì tìm ai cho yên tâm?
Vùng liên sườn nằm sát lồng ngực, không cho phép làm ẩu. Coi video một mình thì không ai đứng cạnh sửa tay cho bạn như Lương Y sửa học viên trong buổi thực hành.
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) có hơn 10 năm làm nghề Đông y, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc. Lương Y làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân, trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video của chương trình Chích Lể. Lớp học theo tinh thần an toàn học trước, kỹ thuật học sau; học viên chưa nhớ bài thì cứ hỏi lại, đừng tự làm bừa (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Phương châm Lương Y dạy từ buổi đầu: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
- Nếu bạn đang đau: có một trong các dấu hiệu ở đoạn cảnh báo đầu bài thì bạn đi khám trước. Nếu không, bạn chọn nơi làm có checklist an toàn rõ ràng, xem bài chích lể ở đâu uy tín.
- Nếu bạn muốn học thử: xem miễn phí 12 bài giảng quà tặng và hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần, theo dõi Facebook Xuân Trần để biết lịch lớp.
- Nếu bạn muốn học bài bản: khóa online Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài, học phí 1.868.000đ (gốc 3.868.000đ). Lớp trực tiếp ở Sài Gòn/Bình Dương 6.800.000đ, ở Hà Nội 7.800.000đ, chi tiết trong bài học chích lể ở đâu. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" soạn theo phác đồ cổ truyền Việt Nam cộng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, có ở trang dụng cụ & sách.
Câu hỏi thường gặp
Đau mạn sườn cả hai bên có đáng lo không?
Đau bó dọc khe sườn cả hai bên khá hay gặp ở tài xế, dân văn phòng, người ngồi lâu, thường do cơ bị căng. Nhưng không phải lúc nào cũng do cơ: kèm bất kỳ dấu hiệu nào trong nhóm Đỏ thì bạn đến cơ sở y tế cấp cứu ngay, chưa phải chuyện giác hay chích.
Chích lễ đau liên sườn mấy lần thì đỡ?
Không có con số chung. Theo kinh nghiệm của Lương Y, mỗi người vóc dáng, lớp cơ dày mỏng khác nhau, nên không có một phác đồ chung cho mọi người (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ai hứa chắc với bạn bao nhiêu buổi là hết thì bạn nên dè chừng.
Tự giác hơi, tự trích lể đau liên sườn ở nhà được không?
Bạn đừng tự làm. Kim thẳng, nhịp nghỉ thở, da yếu dễ phồng rộp, dấu hiệu sắp ngất: những chuyện đó bạn không tự canh cho mình được. Xem thêm bài tự chích lể tại nhà và giác hơi tại nhà có an toàn không.
Giác hơi, chích lể có hết hẳn đau liên sườn không?
Không ai được phép hứa là hết hẳn. Lương Y nói: "Phương pháp chích lể không phải là tất cả, mà phải kết hợp." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Riêng với đau sườn do ngồi lâu, bạn nên để ý lại cách ngồi. Đọc thêm bài chích lể có hết bệnh không.
