Chích lể tê chân là dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào huyệt, vùng da trên đường kinh để điều hòa khí huyết, hỗ trợ giảm tê ở chân. Người làm đúng nghề không chích ngay chỗ tê mà tìm gốc ở thắt lưng, mông, khớp háng. Tê kèm yếu chân hay rối loạn tiểu tiện thì bạn đi khám trước.
Ngồi chồm hổm lặt rau, đứng dậy thấy chân tê rần, dậm vài cái là hết. Kiểu tê đó không ai lo. Kiểu đáng lo là tê buốt chạy từ lưng xuống mông, xuống bắp chân, có bữa xuống tới bàn chân. Với kiểu này, chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) làm đúng thì phải xử lý từ trên xuống.
Trước khi đọc tiếp, bạn thử tự hỏi mình ba câu:
- Tê ở đâu, có chạy thành một đường từ lưng, mông xuống chân không?
- Tê kiểu gì: rần rần như điện giật, lạnh buốt bàn chân, hay chân yếu đi?
- Có dấu hiệu nào phải đi khám liền không? (Coi ở mục dấu hiệu phải đi khám ngay phía dưới.)
Đọc xong, bạn sẽ biết mình nên đi khám ngay hay có thể tính chuyện hỗ trợ.
Tê chân lan xuống bàn chân kiểu nào thì mới tính tới chích lể (trích lể)?
Tê chân chỉ là triệu chứng, chưa phải tên bệnh. Nên trước khi hỏi "có chích được không", bạn cần biết mình đang tê kiểu nào.
Đông y giải thích chuyện này bằng kinh lạc, tức hệ thống đường vận hành khí huyết. Kinh lạc không phải mạch máu, cũng không phải dây thần kinh. Khí huyết ứ trệ trên đường kinh thì sinh ra mỏi, nặng, đau, và chích lể nhắm đúng vào chỗ ứ trệ đó. Bạn tự soi xem mình giống dòng nào:
| Dấu hiệu | Hướng đi |
|---|---|
| Tê buốt theo một đường từ thắt lưng xuống mông rồi xuống chân | Đi khám tìm nguyên nhân trước, rồi mới tính chuyện hỗ trợ |
| Chân lạnh, sợ lạnh, hay mỏi vùng cổ chân | Người được đào tạo xem xét theo hướng hàn lạnh, nhưng bạn vẫn nên đi khám |
| Có dấu hiệu nguy hiểm (xem mục cờ đỏ bên dưới) | Đưa tới cơ sở y tế, không chích |
Dòng đầu là kiểu tê hay gặp nhất ở người đau thần kinh tọa (bài chích lể thần kinh tọa nói riêng về chuyện này). Lương Y Xuân Trần gọi đây là bệnh "âm thầm": tê buốt đi từ lưng xuống mông rồi xuống chân, để lâu có người thấy hai bên mông không đều nhau, chân yếu dần (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Vì vậy bạn đừng ráng chịu cho qua.
Với dòng thứ hai, theo quan điểm Đông y của Lương Y, hàn lạnh làm khí huyết không tới nuôi được khớp. Trong bài giảng về gai gối, Lương Y xử lý luôn những vùng liên quan như cổ chân và tình trạng lạnh chân, nhưng vẫn khuyên khách đi thăm khám (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Lương Y cũng nói thẳng là chích lể chỉ xử lý chỗ tắc nghẽn: "Chứ mình đâu có giống như Tây y mổ được." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Chích lể chỉ là cách hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Tê mu bàn chân, ngón cái hay tê gót, ngón út: vì sao không chích ngay chỗ tê?
Bàn chân chỉ là nơi bạn cảm thấy cái tê. Gốc của nó thường nằm cao hơn nhiều, ở thắt lưng, mông hoặc khớp háng, nên chích ngay bàn chân là sai chỗ từ đầu. Nhìn vào chỗ tê, bạn có thể đoán sơ gốc nằm ở đâu:
| Bạn tê ở đâu | Đoạn lưng thường được chú ý |
|---|---|
| Mặt ngoài cẳng chân, mu bàn chân, ngón cái | Quanh khe L4–L5 |
| Bắp chân, gót, bờ ngoài bàn chân, ngón út | Quanh khe L5–S1 |
Bảng này chỉ để định hướng và để bạn kể triệu chứng cho rõ khi đi khám. Đoạn nào bị chèn thì bác sĩ mới là người kết luận. Người làm nghề thì quan sát toàn bộ lưng và kéo căng da để tìm đúng chỗ tắc, chứ không làm theo ước lượng.
Biết đoạn lưng rồi cũng chưa xong. Lương Y nói rõ: ca tê lan xuống chân phải khai thông cả lưng, mông, khớp háng rồi mới tới chân, chích vài điểm L4–L5–S1 thì không đủ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Một chỗ hay bị bỏ quên là vùng xương cụt. Nhiều người chỉ lo L4–L5–S1, trong khi vùng này cũng hay mỏi, hay tức (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
"Khai thông mông" ở đây là giải cơ cho mềm, không phải đâm kim vào. Phác đồ cổ truyền Việt Nam mà Lương Y Xuân Trần ứng dụng có một nguyên tắc cứng: không chích vùng mông. Cũng không có công thức nào áp chung cho mọi người. Theo kinh nghiệm của Lương Y, người mông cong, lớp cơ dày thì khó xử lý hơn người gầy hay vóc trung bình (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Mấy điểm đó chỉ người được đào tạo bài bản mới phân biệt được.
Nếu tê chân của bạn đi kèm chuyện đĩa đệm, bài chích lể thoát vị đĩa đệm nói kỹ hơn về phần lưng.
Tê chân kèm dấu hiệu nào thì không được chích lễ, phải đi khám ngay?
Tê chân có nhiều nguyên nhân, và có những nguyên nhân mà lể thử chỉ làm mất thêm thời gian. Trước khi nghĩ tới kim, bạn đối chiếu với danh sách này:
- Rối loạn đại tiểu tiện, tê quanh hậu môn và bẹn (vùng "yên ngựa"), yếu cả hai chân: đưa tới cơ sở y tế cấp cứu ngay, không chờ.
- Yếu bàn chân, rớt mũi chân (không nhấc được mũi chân, đi kéo lê), hoặc chân yếu đi nhanh: đi khám ngay.
- Tê hoặc đau sau chấn thương, kèm sốt, sụt cân, hoặc đau dữ dội về đêm, nằm nghỉ cũng không đỡ: đi khám tìm nguyên nhân.
- Đang dùng thuốc chống đông, bị rối loạn đông máu: không chích, vì máu dễ chảy kéo dài, khó cầm.
- Phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược: cũng thuộc nhóm không chích.
Nhiều người tính "lể thử trước, chưa đỡ rồi mới đi khám". Làm vậy là ngược. Lương Y Xuân Trần làm theo thứ tự khác: khách đã đi khám, chụp chiếu thì Lương Y dựa trên kết quả đó; khách chưa đi khám thì Lương Y sờ tay kiểm tra chỗ nghi ngờ, ấn nhẹ và quan sát phản xạ của khách, rồi mới tính có chích hay không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Bạn đọc thêm 4 trường hợp không được chích lể để nắm đầy đủ.
Một buổi chích lể tê chân làm đúng trông ra sao, nhìn vào đâu để biết chỗ làm ẩu?
Một buổi làm đúng thường bắt đầu chậm, và kim là thứ đưa ra sau cùng. Lương Y Xuân Trần dạy học viên nhìn toàn thân để tìm nguyên nhân, không chỉ ngó chỗ bạn kêu tê. Bước đầu là làm mềm, làm ấm bằng cao thuốc, chưa giải cơ ngay. Người làm thử độ nóng của cao trên tay mình trước, sao cho nóng mà không phỏng, rồi vừa đắp vừa hỏi bạn chịu được tới đâu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Khi giải cơ, lược đi vào khe và tránh đè lên xương cho bạn đỡ đau.
Vùng cổ chân cũng được giải luôn vì có liên quan tới đường tê. Với người hay lạnh bàn chân, Lương Y dùng lược tách và bật ngang vùng cổ chân chứ không vuốt cho có. Ống giác cũng chọn theo từng người: chân có thịt thì dễ bấu ống, chân gầy nhiều xương thì phải đổi loại ống khác (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Muốn biết vì sao phải làm ấm, giải cơ kỹ như vậy, bạn đọc bài giải cơ trước khi chích lể.
Tới bước chích, huyệt được xác định theo vị trí giải phẫu định khu, không chích thử chỗ bất kỳ và không chích vùng mông. Người làm đeo găng suốt buổi, giữ đúng nguyên tắc một kim – một người bệnh, kim dùng xong bỏ liền vào hộp kháng thủng. Trong lúc làm, họ để ý sắc mặt bạn, hễ thấy da tái, vã mồ hôi lạnh là ngừng ngay (dấu hiệu sắp ngất). Câu Lương Y giữ suốt nghề: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Gặp mấy dấu hiệu này thì bạn nên đứng dậy về:
- Không hỏi han, không xem lưng, vừa nằm xuống là chích liền.
- Tê chỗ nào chích chỗ đó, không tìm nguyên nhân.
- Chích vào vùng mông.
- Không đeo găng, hoặc dùng lại kim.
- Hứa chắc "làm xong là hết tê luôn".
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về đau từ thắt lưng lan xuống chân trên kênh YouTube:
Sau buổi lể theo dõi gì, và muốn làm hay học chích lể tê chân thì tìm ai?
Trước và sau mỗi buổi, bạn ghi lại đường tê dài tới đâu: tới mông, khoeo, bắp chân hay xuống tận bàn chân. Đường tê co ngắn dần lên phía trên là đang đi đúng hướng. Còn chân yếu hơn hoặc tê lan rộng ra thì dừng lại và đi khám liền. Sau buổi làm, bạn giữ ấm thắt lưng và chân, tránh ngồi lâu một chỗ, tránh cúi bê vật nặng.
Lương Y dặn không đắp thuốc nóng lên chỗ có vết kim chưa lành, và nói thẳng: bệnh lâu năm thì phải chăm sóc bảo tồn, không có chuyện làm một lần là hết cả đời (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Với người lớn tuổi, Lương Y không ấn tay cho đau mà dùng ống giác để vừa dò điểm tắc vừa làm mềm (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ông bà trong nhà bị tê chân thì bạn đọc thêm bài chích lể người lớn tuổi.
Ai đứng sau bài này? Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) làm nghề Đông y hơn 10 năm, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc, và hằng ngày vẫn làm nghề tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân. Lương Y biên soạn sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần và tự quay toàn bộ video bài giảng của chương trình Chích Lể. Lớp của Lương Y học an toàn trước rồi mới tới kỹ thuật. Trong giờ thực hành, Lương Y đứng cạnh sửa tay cho từng học viên, bạn xem được trong buổi thực hành thần kinh tọa. Có người xem video rồi làm theo mà không ra kết quả vì không biết phần giải cơ. Lương Y bảo: "Mọi người đi học mới biết được tôi làm cái gì." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Trên Facebook Xuân Trần có video ngắn về các huyệt hay dùng cho người tê lan xuống bàn chân, còn kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng miễn phí.
Nếu bạn đang bị tê chân: đi khám trước, rồi mang kết quả theo khi tới chỗ làm. Tới nơi, bạn hỏi người làm 3 câu: có rà dấu hiệu nguy hiểm không, có làm ấm và giải cơ từ thắt lưng xuống không, có dùng kim mới không. Cần hỏi thêm thì nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941.
Nếu bạn muốn học nghề: xem trước 12 bài giảng miễn phí ở trang Quà tặng. Khóa online Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài, học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Muốn học lớp trực tiếp thì đọc bài học chích lể ở đâu. Còn vì sao không nên tự làm cho người nhà, bạn xem bài tự chích lể tại nhà.
Một kim – một người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Tê ngón cái hay tê mu bàn chân thì có chích ngay ở bàn chân không?
Không. Bàn chân chỉ là chỗ cái tê hiện ra, gốc thường nằm phía trên. Theo Lương Y, phải khai thông cả lưng, mông, khớp háng rồi mới tới chân (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Tê lạnh bàn chân có trích lể được không?
Có thể hỗ trợ, nhưng không chích liền. Người làm phải làm ấm, giải cơ vùng cổ chân trước. Người quá suy nhược thì không chích, và bạn vẫn nên đi khám để biết nguyên nhân.
Chích lễ tê chân có chích trúng dây thần kinh không?
Người học bài bản không chích đoán mò. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng, phải xác định chính xác trước khi chích. Với ca lâu năm, Lương Y làm theo thứ tự đắp thuốc, giải cơ, ấn bơm, chích là bước cuối cùng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Chích lể tê chân bao lâu thì thấy đỡ, chỗ nào hứa "hết luôn" có nên tin không?
Không ai nói trước được cần mấy buổi. Bệnh lâu năm phải chăm sóc bảo tồn, nên chỗ nào hứa "hết luôn" thì bạn nên dè chừng.
Tự chích lể tê chân cho người nhà ở nhà được không?
Không nên. Người chích phải xác định đúng huyệt, giữ vô khuẩn và nhận ra người được chích sắp ngất (da tái, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ). Những việc này phải được dạy bài bản. Muốn chăm người nhà lâu dài, bạn nên đi học có người kèm.
