Ngủ dậy đau cổ, vẹo cổ quay qua quay lại không được thì chưa nên chích lể liền. Theo kinh nghiệm của Lương Y Xuân Trần, cổ đơ cấp phải được làm ấm, làm mềm trước bằng hơ ngải hoặc đắp thuốc, không day ấn mạnh, không bóp bẻ. Cổ mềm ra rồi người làm mới dò điểm và tính tới chuyện chích.
Làm ngược thứ tự là cổ dễ đau thêm. Dưới đây là lý do phải khoan, dấu hiệu phải đi khám liền, và một buổi chích lể cứng cổ đúng chuẩn.
Vì sao ngủ dậy vẹo cổ thì khoan chích lể, cũng đừng để ai bóp bẻ?
Cổ đơ tới mức không quay được là đang cấp, chưa phải lúc cầm kim. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần, gặp ca như vậy Lương Y không chích ngay mà hơ ngải hoặc đắp thuốc cho cổ mềm ra trước. Lương Y cũng giải thích cho khách nguyên nhân hay gặp: ngủ máy lạnh, ăn uống đồ lạnh, nhiễm lạnh qua một đêm nên sáng dậy đơ cổ.
Một video bài giảng khác của Lương Y Xuân Trần nói thẳng: khách đang đau cấp mà đè nắn, chỉnh là rất nguy hiểm, phải làm mềm, làm ấm trước bằng cứu ngải, đắp cao. Theo Lương Y, vùng chẩm – gáy là chỗ người cứng cổ, sáng dậy đơ cổ thường bị bó.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về việc kiểm tra vùng cổ vai gáy trước khi chích trên kênh YouTube:
Hai hiểu lầm nên bỏ:
- "Bóp càng mạnh càng mau hết." Sai. Cổ đang cấp mà day mạnh, đè nắn chỉ thêm đau, thêm sợ.
- "Nặn càng nhiều máu, cổ càng mau quay được." Cũng sai. Máu chỉ nặn vừa đủ. Theo phác đồ cổ truyền Việt Nam và kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, người hàn khí nhiều có khi chích chưa ra máu; khi đó không cố chích lại mà để buổi sau, hoặc đắp thuốc làm ấm trước. Xem thêm bài chích lể máu độc.
Cổ đơ cấp và mỏi vai gáy lâu ngày xử lý khác nhau:
| Cổ đơ cấp, ngủ dậy không quay được | Cứng cổ, mỏi lâu ngày |
|---|---|
| Làm ấm, làm mềm trước (hơ ngải, đắp thuốc); không day ấn mạnh, không bẻ chỉnh; chưa chích ngay | Giải cơ trước khi chích lể, tìm đúng điểm bó rồi mới chích kết hợp giác; xem thêm chích lể cổ vai gáy |
Cứng cổ kèm dấu hiệu nào thì không chích lễ, phải đi khám liền?
Cổ đơ sau một đêm nằm máy lạnh thì gặp hoài. Nhưng kèm các dấu hiệu dưới đây thì không còn là chuyện cơ bị bó, chích lể chỉ làm bạn đi khám trễ. Người làm nghề phải dừng tay khi gặp:
- Cổ cứng dữ dội, kèm sốt: đưa tới cơ sở y tế liền, không xoa nắn, không chích.
- Tê cả hai tay, cơ yếu dần, rối loạn đại tiểu tiện: dấu hiệu chèn ép nặng, phải đi khám cột sống cổ trước. Nếu chỉ cứng cổ kèm tê một bên tay, bạn đọc thêm bài chích lể tê tay do cột sống cổ.
- Da vùng gáy, vai đang viêm, có hạch sưng bất thường hoặc u lạ: không chích ở vùng đó.
- Đã làm mà đau tăng lên, tê lan rộng ra: dừng lại, đi chụp hình ảnh cột sống cổ.
- Rối loạn đông máu, đang uống thuốc chống đông, đang mang thai, da vùng chích bị nhiễm khuẩn, người quá suy nhược: không chích lể.
Vì vậy trước khi cầm kim, Lương Y luôn hỏi kỹ khách đau hay nhói, có tê không, tê mấy ngón (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Các chống chỉ định chung nằm trong bài 4 trường hợp không chích lể. Cứng gáy mà kèm đau đầu thì xem thêm bài chích lể đau đầu do cổ gáy. Nhớ rằng chích lể là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Trích lể vẹo cổ có nguy hiểm không, có bị bẻ chỉnh cổ không?
Không bị bẻ chỉnh. Người làm đúng nghề không bẻ, không chỉnh cổ đang đau cấp; việc đầu tiên luôn là làm ấm, làm mềm vùng cổ gáy. Còn rủi ro thì có, và nằm ở chính lúc chích.
Tai biến khi chích có thật: ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ, bỏng da nếu giác lửa. Làm đúng quy trình thì phòng được, và bạn nhìn là biết. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần về vai gáy, người làm lau sạch dầu, sát khuẩn theo một chiều chứ không quẹt qua quẹt lại, rồi đeo găng cả hai tay. Kim cong là thay kim mới. Kim dùng rồi bỏ vào chai đựng riêng, đúng nguyên tắc một kim một người bệnh.
Cứ vài ống, người làm hỏi bạn có mệt không; mệt là dừng, cho nằm nghỉ, uống nước đường. Xem thêm dấu hiệu sắp ngất khi chích lể và chích lể có nguy hiểm không.
Vùng cổ nằm sát cột sống cổ, nên bạn đừng tự chích ở nhà nha. Lý do có ở bài tự chích lể tại nhà.
Một buổi chích lể cứng cổ đúng thứ tự diễn ra thế nào?
Một buổi chích lể cứng cổ làm đúng chuẩn có 4 chặng: sàng lọc, làm ấm, dò điểm, rồi mới chích, giác và theo dõi. Phần này mô tả việc người đã được đào tạo làm tại cơ sở, không phải hướng dẫn để bạn tự làm ở nhà.
| Chặng | Làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| 1. Sàng lọc | Hỏi han, xem người bệnh có dấu hiệu cờ đỏ nào ở phần trên không | Có cờ đỏ thì dừng, chuyển đi khám, không cầm kim |
| 2. Làm ấm, làm mềm | Cổ đang đơ cấp thì hơ ngải hoặc đắp thuốc, không day ấn mạnh | Cơ đang co cứng, đè nắn liền vừa đau vừa nguy hiểm |
| 3. Dò điểm | Sờ tay tìm chỗ nóng, chỗ lạnh; lần theo mốc sờ được, đánh dấu đối xứng hai bên | Chích đúng chỗ, đúng người, không chích thử |
| 4. Chích, giác, theo dõi | Sát khuẩn, chích nhẹ, nặn máu vừa đủ, giác thường 5–10 phút, theo dõi phản ứng người bệnh | Đủ hiệu quả mà không mất máu quá mức |
Chặng 2 là chỗ người làm ẩu hay bỏ. Ở chặng 3, Lương Y sờ tay trực tiếp: chỗ nóng là đang viêm, chỗ lạnh là máu không tới, hàn khí tụ lại nên phải làm ấm trước. Khách đã đi khám, chụp chiếu thì Lương Y làm dựa trên kết quả đó; chưa thì Lương Y vuốt dọc cột sống cổ, dừng ở chỗ nghi ngờ, ấn nhẹ rồi coi phản xạ của khách.
Khi dạy học viên, Lương Y tìm điểm bằng mốc sờ được: hõm dưới chẩm, chỗ gồ đốt sống cổ cuối, hõm vai. Lương Y luôn lấy đối xứng hai bên, đánh dấu trước rồi mới làm, và thêm "điểm a thị", tức chỗ khách ấn vào thấy đau. Câu Lương Y hay dặn người mới học: "Mình không nhớ huyệt cũng được, mình nhớ cái vị trí đúng là được." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Về vị trí, xem thêm bài huyệt chích lể.
Bạn sợ kim, sợ máu? Với khách lần đầu, Lương Y giải thích trước từng bước, làm nhẹ trước, vừa làm vừa trò chuyện cho khách thả lỏng. Theo Lương Y, "Tâm lý nó rất là quan trọng." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lúc chích cảm giác ra sao thì bài chích lể có đau không nói kỹ hơn.
Cả buổi đi theo đúng phương châm của Lương Y: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Sau khi chích lể cổ đơ nên giữ gìn gì, học vùng cổ gáy bài bản ở đâu?
Chích xong chưa phải là xong: mấy ngày sau giữ gáy ra sao mới quyết định cổ nhẹ được lâu hay không. Người làm nghề thường dặn khách:
- Giữ ấm gáy, đừng để quạt hay gió máy lạnh thổi thẳng vào cổ.
- Để màn hình ngang tầm mắt; ngồi chừng 45–60 phút thì đứng dậy xoay vai.
- Uống đủ nước, nghỉ ngơi cho đàng hoàng.
- Không đỡ, đau tăng hoặc tê lan rộng thì ngưng và đi khám cột sống cổ.
Chuyện kiêng cữ kỹ hơn, bạn đọc bài sau khi chích lể.
Bài này dựa trên bài giảng của Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần), người đứng sau thương hiệu Chích Lể. Lương Y làm nghề Đông y hơn 10 năm, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc, và biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (145 trang, khổ A5). Hằng ngày Lương Y làm nghề tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM).
Muốn học nghề, làm đúng thứ tự làm ấm, giải cơ rồi mới chích, bạn đi từng bước:
- Xem 12 bài giảng miễn phí ở trang Quà tặng, cùng hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần.
- Theo dõi Facebook Xuân Trần để xem video thực hành và lịch lớp.
- Học khóa online Chích Lể Chuyên Sâu: 20 bài, phần an toàn và vô trùng học trước, học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Muốn học lớp trực tiếp thì xem bài học chích lể ở đâu.
Muốn hỏi lịch lớp, bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ dậy bị vẹo cổ có nên đi chích lể liền không?
Không nên. Lương Y Xuân Trần làm mềm cổ trước bằng hơ ngải hoặc đắp thuốc; cổ mềm ra rồi mới dò điểm và tính tới chuyện chích.
Bị sái cổ có nên nhờ người bóp, bẻ cổ cho mau hết?
Không nên. Đang đau cấp mà đè nắn, chỉnh cổ thì rất nguy hiểm; phải làm ấm, làm mềm trước.
Cứng cổ kèm sốt có chích lễ được không?
Không. Cứng gáy dữ dội kèm sốt là cờ đỏ, phải đưa tới cơ sở y tế ngay. Xem thêm 4 trường hợp không chích lể.
Cứng cổ do thoái hóa, thoát vị đốt sống cổ có trích lể được không?
Lương Y làm dựa trên kết quả khám, chụp chiếu của khách. Tê hai tay hoặc yếu cơ ngày càng nặng thì đi khám cột sống cổ trước. Chích lể chỉ hỗ trợ khai thông chỗ bế tắc, không có con số chung cho chuyện bao lâu thì đỡ.
Người sợ kim, sợ máu có chích lể cổ được không?
Được. Lương Y giải thích từng bước, làm nhẹ trước và để ý sắc mặt khách; thấy da tái, vã mồ hôi lạnh là ngừng ngay.
