Cạo gió có tốt không? Với người khỏe, cạo nhẹ bằng dụng cụ sạch thường cho cảm giác dễ chịu, nhưng bằng chứng về chuyện giảm đau còn yếu. Vệt đỏ tím là do mạch máu nhỏ dưới da vỡ ra khi cạo. Người dễ chảy máu, dễ bầm hay đang trầy da thì không nên cạo.
Nhận định về bằng chứng lấy từ tổng quan hệ thống của Lee và cộng sự năm 2010 trên PMC. Bà bầu nên hỏi bác sĩ trước, còn trẻ nhỏ thì không cạo vùng đầu, mặt.
Trở trời, người ớn lạnh, nằm sấp cho người nhà cầm đồng xu cạo dọc lưng. Cạo xong lưng đỏ rực, bạn lăn tăn: vậy có sao không, có nên cạo cho ba mẹ, cho con không?
Ở lớp nghề, Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) dặn học viên thẳng: "Không vuốt, không cạo gió, mà là hãy giải cơ." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Bài này trả lời từng câu: cạo gió tốt tới đâu, ai không nên cạo, cạo sao cho an toàn và vì sao cạo gió khác giải cơ.
Bài viết chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Cạo gió là gì, vì sao cạo xong da nổi đỏ tím?
Cạo gió là lấy một vật trơn láng, thường là đồng xu, miết đi miết lại trên vùng da đã thoa dầu cho tới khi da nổi chấm hay vệt đỏ tím. Ở nước ngoài người ta gọi chung là gua sha, riêng kiểu cạo bằng đồng xu thì có tên là coining.
Mấy vệt đỏ tím đó có tên y khoa là chấm xuất huyết dưới da (petechiae). Nói dễ hiểu là lực cạo làm vỡ những mạch máu rất nhỏ nằm sát da, máu rỉ ra ngay dưới bề mặt nên mình thấy màu đỏ, màu tím. Theo Stanford Medicine 25, các vết này thường mờ dần sau vài ngày.
Còn câu "màu càng đậm là gió càng nặng" thì không có cơ sở. Cạo mạnh tay thì mạch máu vỡ nhiều, vệt lên đậm hơn, vậy thôi. Cạo gió cho nhau là nếp chăm sóc quen thuộc trong nhà, hiểu đúng chỗ này thì bạn sẽ tự nhẹ tay lại.
Vết giác hơi đậm hay nhạt lại là chuyện khác, vì nó do lực hút của ống chứ không phải do lực cạo. Phần này bạn đọc thêm ở bài giác hơi có tác dụng gì.
Cạo gió có tốt không, khoa học chứng minh tới đâu?
Cạo gió có thể làm bạn thấy dễ chịu, nhưng khoa học chưa đủ bằng chứng để nói nó giúp giảm đau. Nghiên cứu còn ít, phần lớn làm trên nhóm nhỏ. Hai nghiên cứu hay được nhắc tới nhất:
Tổng quan hệ thống của Lee và cộng sự (2010). Tổng quan hệ thống là kiểu nghiên cứu gom các nghiên cứu cùng chủ đề lại rồi đánh giá chung. Nhóm tác giả tìm được 5 thử nghiệm có đối chứng về đau cơ xương. Trong đó có 2 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT, tức là chia người tham gia vào các nhóm một cách ngẫu nhiên để so sánh cho công bằng) cho kết quả có lợi, nhưng chất lượng thấp. Kết luận: chưa đủ bằng chứng để khẳng định cạo gió giảm đau. Các nghiên cứu cũng không báo cáo tác dụng phụ, mà không báo cáo chưa chắc là không có (Lee và cs. 2010, PMC).
Nghiên cứu của Nielsen và cộng sự (2007). Đây là nghiên cứu thí điểm trên 11 người khỏe mạnh. Ngay sau khi cạo, lưu lượng máu vi tuần hoàn (dòng máu trong các mạch rất nhỏ sát dưới da) ở vùng cạo tăng khoảng gấp 4 lần trong vài phút đầu, rồi trở lại bình thường. Nghiên cứu này nhỏ và không có nhóm đối chứng (Nielsen và cs. 2007, PubMed).
So với lời truyền miệng:
| Điều dân gian hay nói | Bằng chứng hiện có |
|---|---|
| Cạo để "ra gió" | Chưa có nghiên cứu nào chứng minh |
| Cạo gió giúp giảm đau | Bằng chứng thấp, ít nghiên cứu chất lượng |
| Cạo xong máu lưu thông hơn | Có tăng tại chỗ, nhưng chỉ vài phút rồi về bình thường |
Nếu bạn cạo gió vì thấy nhẹ người thì cứ giữ thói quen đó, miễn là cạo nhẹ, sạch và đúng người. Chỉ đừng coi nó là cách chữa bệnh.
Cạo gió, giác hơi có nguy hiểm không? Cạo gió nhiều có hại không?
Với người khỏe, cạo nhẹ bằng dụng cụ sạch thì rủi ro thường thấp. Rủi ro tăng khi cạo sai cách hoặc cạo cho người thuộc nhóm không nên cạo. Cạo nhiều có hại không? Có, nếu quá tay: cạo mạnh hay dày hơn không hiệu quả hơn, chỉ làm da dễ trầy và dễ nhiễm khuẩn.
3 kiểu sai hay gặp khi cạo gió:
- Nghĩ rằng cạo càng mạnh càng tốt. Cạo mạnh chỉ làm vỡ thêm mạch máu nhỏ, chứ không "ra" thêm được gì.
- Cạo lại khi vết cũ chưa mờ. Vết cạo thường mất vài ngày mới mờ. Bạn nên đợi mờ hẳn rồi mới cạo lại chỗ đó.
- Dùng dụng cụ bẩn hoặc cạo lên chỗ da trầy. Long Châu dặn dụng cụ phải sạch và cạo đúng kỹ thuật. Nếu vết cạo sưng nóng hay chảy dịch thì bạn nên đi khám.
Còn giác hơi thì sao? Theo giáo trình chích lể mà Lương Y đứng lớp, rủi ro có thể gặp của giác hơi là bỏng da khi giác bằng lửa và nhiễm khuẩn tại chỗ khi ống giác không được khử khuẩn đúng quy trình. Cả hai đều phòng được nếu người làm được đào tạo và làm đúng các bước.
Nếu bạn đang tính giác hơi tại nhà, xem thêm bài giác hơi tại nhà có an toàn không và bài giác hơi sai cách.
Ai không nên cạo gió? Bà bầu, trẻ nhỏ, người già có cạo được không?
Người đang chảy máu, dễ bầm, rối loạn đông máu, đang uống thuốc làm máu khó đông hoặc đang hành kinh thì không nên cạo. Bà bầu hỏi bác sĩ trước, trẻ nhỏ không cạo đầu, mặt, người già da mỏng chỉ cạo thật nhẹ.
Bảng dưới tổng hợp theo Long Châu và Stanford Medicine 25 (thuốc chống đông là thuốc làm máu chậm đông lại).
| Nhóm | Nên làm gì |
|---|---|
| Không cạo: đang chảy máu, dễ bầm, giảm tiểu cầu, rối loạn đông máu | Không cạo. Tự nhiên hay bầm mà không rõ lý do thì nên đi khám |
| Không cạo: đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu | Hỏi bác sĩ đang kê thuốc cho mình |
| Không cạo: đang hành kinh | Đợi qua kỳ kinh rồi hãy cạo |
| Không cạo lên: chỗ da trầy, vết thương, chỗ đang viêm, chỗ mới bầm, nốt lạ | Né hẳn vùng đó vì da hở dễ nhiễm khuẩn |
| Thận trọng: bà bầu | Hỏi bác sĩ trước (Long Châu về bà bầu) |
| Thận trọng: trẻ nhỏ | Không cạo đầu, mặt. Trẻ mệt hoặc sốt thì đưa đi khám, không cạo |
| Thận trọng: người già da mỏng | Cạo rất nhẹ tay, thấy da trầy là dừng liền |
| Để lúc khác: đang say rượu, quá đói, vừa ăn no | Chờ tới lúc cơ thể bình thường lại |
Nhà nào có con nhỏ cũng nên biết chuyện này: Stanford Medicine 25 ghi lại rằng vết cạo gió trên người trẻ từng bị nhân viên y tế phương Tây tưởng nhầm là dấu bạo hành. Vì vậy khi đưa bé đi khám mà trên người bé còn vết cạo, bạn nói rõ với bác sĩ ngay từ đầu.
Với người khỏe, cũng có những chỗ không bao giờ cạo. Long Châu kể ra mắt, mũi, tai, môi, rốn và đầu vú. Bạn nên tránh luôn những chỗ có xương nhô lên sát da.
Trước khi cạo, bạn hỏi ba câu: đang uống thuốc gì, gần đây có hay bị bầm không, trên da có chỗ nào trầy không.
Muốn cạo gió tại nhà thì cạo sao cho an toàn?
Muốn cạo gió an toàn, bạn nhớ năm chữ: đúng người, da lành, đồ sạch, cạo nhẹ, chờ vết mờ. Năm bước dưới đây theo hướng dẫn thực hành của Long Châu và Stanford Medicine 25:
- Hỏi trước, nhìn trước. Rà lại ba câu hỏi và bảng ở phần trên. Vùng da có trầy xước, vết thương, chỗ viêm, vết bầm cũ hay nốt lạ thì bỏ qua.
- Dụng cụ trơn, sạch. Đồng xu hay miếng cạo phải trơn láng, không sứt mẻ, rửa sạch rồi lau khô. Thoa một lớp dầu cho vật cạo trượt êm.
- Cạo nhẹ, một chiều. Miết theo một hướng, đừng chà qua chà lại, né những chỗ đã kể ở trên. Lương Y Xuân Trần dặn học viên một câu dùng được luôn ở nhà: "Mình chịu được thì người ta mới chịu được". Ý là làm từ từ cho người kia cảm nhận, không vội, không mạnh tay (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Cạo xong. Giữ ấm, đừng ngồi ngay trước quạt, uống thêm nước. Chỗ đã cạo thì đợi vết mờ hẳn mới cạo lại.
- Để ý người được cạo. Ở lớp nghề, Lương Y bắt học viên làm được vài ống giác là phải hỏi khách có mệt, có chịu được không. Khách mệt thì dừng, cho nằm nghỉ, uống nước rồi mới tính tiếp (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ở nhà bạn cũng làm y vậy.
Phần này chỉ áp dụng cho cạo gió nhẹ. Giải cơ có lực và chích lể phải có thăm khám, dụng cụ vô khuẩn và người được đào tạo, người nhà đừng tự làm cho nhau. Đọc thêm ở bài tự chích lể tại nhà và chích lể có nguy hiểm không.
Cạo gió khác giải cơ, giác hơi như thế nào?
Ba cách này khác nhau ở chỗ tác động vào đâu: cạo gió miết trên mặt da, giải cơ tìm chỗ cơ bó cứng bên dưới cho nó nhả ra, giác hơi dùng lực hút kéo da và cơ lên. Vì vậy lưng đỏ rực sau khi cạo chưa chắc là cơ bên dưới đã mềm. Bài trời lạnh đau nhức vai gáy, lưng có nói thêm chuyện này.
| Cạo gió | Giải cơ | Giác hơi | |
|---|---|---|---|
| Tác động ở đâu | Mặt da | Chỗ cơ bó cứng bên dưới | Da và cơ, nhờ lực hút |
| Dấu hiệu thường thấy | Chấm, vệt đỏ tím trên da | Cơ nhả ra, mềm ra | Vết tròn theo miệng ống |
| Dụng cụ | Đồng xu, vật cạo trơn láng | Tay hoặc lược sừng | Ống giác |
| Ai làm | Thường người nhà cạo cho nhau | Người được đào tạo | Người được đào tạo |
Lương Y Xuân Trần phân biệt rõ: vuốt nhẹ là massage, xoa bóp; còn giải cơ là phải tách được chỗ cơ bó, có lực (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Trên lớp, chỗ khác nhau thấy rõ qua bốn điểm:
- Bật cơ chứ không cào trên da. "Không được cào gió, mà bật cơ cho nó nhả ra, mềm ra." Trước đó luôn làm mềm vùng cứng để khách đỡ đau (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Ấn sâu rồi bật ngang. Người làm đi xuống tới lớp cơ rồi bật ngang cho cơ nhả, chứ không lướt qua lại trên mặt da (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Giải cơ lưng bằng lược sừng theo ba bước, có lực. Lương Y nhấn mạnh động tác này không phải cạo gió (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Gần mang tai thì lật lược lại để đầu lược không chĩa vào tai khách, rồi kéo chứ không cạo (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Lương Y dùng lược sừng thay ngón tay vì ấn bằng ngón lâu ngày sẽ hại khớp tay người làm nghề (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về giải cơ bằng lược sừng trên kênh YouTube:
Giác hơi thì hút da lên chứ không miết trên da. Ở lớp nghề, Lương Y thường dùng ống giác làm mềm vùng cứng trước rồi mới giải cơ bằng lược, thay vì dùng sức miết lâu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Còn chích lể dùng kim, phải vô khuẩn và chỉ người được đào tạo mới làm. Thứ tự các bước có ở bài giải cơ là gì và giải cơ trước khi chích lể.
Khi nào đừng cạo gió cho đỡ mà phải đi khám?
Nếu có một trong các dấu hiệu dưới đây, bạn đừng cạo nữa mà đưa người bệnh tới cơ sở y tế liền, vì cạo lúc này chỉ làm trễ thêm thời gian. Danh sách dấu hiệu cảnh báo (người trong nghề hay gọi là "cờ đỏ") này được đối chiếu với Stanford Medicine 25 và Long Châu:
- Sốt cao, lừ đừ, li bì hoặc co giật.
- Khó thở, đau ngực. Gặp hai dấu hiệu này thì đừng bắt người bệnh nằm sấp ra cạo lưng.
- Đau đầu dữ dội, xảy ra đột ngột, hoặc nôn nhiều.
- Trên người tự nổi chấm xuất huyết hay vết bầm dù không cạo, kèm chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi. Đừng cạo lên, đi khám để tìm nguyên nhân.
- Chỗ cạo bị trầy, sưng nóng hoặc chảy dịch. Rất có thể da đã bị nhiễm trùng.
- Cạo xong lại mệt hơn, chóng mặt nhiều. Cho người bệnh nằm nghỉ, nếu không đỡ thì đi khám.
- Trẻ nhỏ mệt, sốt: đưa bé đi khám, không cạo. Lỡ cạo rồi thì nhớ báo bác sĩ như đã dặn ở trên.
Thấy dễ chịu sau khi cạo không có nghĩa là bệnh đã qua. Mỏi cổ vai gáy, mỏi lưng lâu ngày mà cạo hoài vẫn nặng thì nên tìm nơi có thăm khám và người được đào tạo bài bản.
Muốn hiểu bài bản về giải cơ, giác hơi, chích lể thì bắt đầu từ đâu?
Nếu bạn làm massage hay trị liệu, nên học có người chỉ tay, đi từ lý thuyết an toàn rồi mới tới thực hành. Ở lớp của Lương Y, kinh lạc, huyệt vị, chống chỉ định và vô khuẩn luôn học trước khi cầm kim.
- Xem miễn phí trước: kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng chia sẻ miễn phí. Trang Quà tặng có 12 bài chọn lọc, mỗi bài một vùng. Bài mới được đăng trên Facebook Xuân Trần.
- Muốn học bài bản: khóa online Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài video. Phần A dạy nền tảng an toàn và vô trùng, Phần B dạy chích lể theo từng vấn đề. Học phí ưu đãi 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Lớp trực tiếp có ở Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội (Hoàng Mai), hỏi lịch qua Zalo trợ lý 0327 668 134.
- Ai đứng lớp: Lương Y Trần Thị Hồng Xuân, hơn 10 năm làm nghề Đông y, đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc. Lương Y làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (TP.HCM) và biên soạn sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần (145 trang, khổ A5). Hai nguyên tắc Lương Y dạy: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." và "Một kim – một người bệnh."
Câu hỏi thường gặp
Cạo gió ra màu đỏ tím đậm là bị gió nặng phải không?
Không phải. Màu đỏ tím đó là chấm xuất huyết dưới da (petechiae), tức mấy mạch máu thật nhỏ bị vỡ ra do lực cạo, theo Stanford Medicine 25. Đậm hay nhạt là tùy tay cạo mạnh hay nhẹ và tùy da từng người, không phải do "gió" nhiều hay ít.
Cạo gió bao lâu thì cạo lại được?
Bạn đợi vết cũ ở chỗ đó mờ hẳn rồi mới cạo lại, thường mất vài ngày. Tuần nào cũng phải cạo mới thấy nhẹ người thì bạn nên đi khám.
Cạo gió bằng đồng xu có được không?
Được, miễn là đồng xu trơn láng, rửa sạch, da có thoa dầu và bạn cạo nhẹ tay theo một chiều. Đồng xu mẻ cạnh hay dơ thì bỏ, vì dụng cụ bẩn dễ làm nhiễm khuẩn (Long Châu).
Cạo gió xong thấy mệt hơn thì làm sao?
Ngưng cạo ngay, cho nằm nghỉ, giữ ấm, uống chút nước. Không đỡ, hoặc có sốt cao, lừ đừ, khó thở, đau ngực thì đưa tới cơ sở y tế liền.
Cạo gió có thay được giải cơ hay chích lể không?
Không thay được, vì ba cách này khác mục tiêu. Cạo gió chỉ tác động lên lớp da bên ngoài, còn giải cơ đi tìm chỗ cơ bó cứng rồi làm cho nó nhả ra (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Chích lể (có người gọi là chích lễ hay trích lể) lại là kỹ thuật khác hẳn, phải do người đã được đào tạo làm, và thường phải giải cơ trước khi chích lể.
