Thông tắc bất thống, thống tắc bất thông là một câu cổ của Đông y, nghĩa là "thông thì không đau, đau thì không thông". Khí huyết lưu thông thuận lợi thì cái đau do ứ trệ có thể dịu bớt, còn chỗ nào đau là chỗ đó khí huyết đang bị tắc. Câu này là nền lý luận của chích lể.
Vậy đau chỗ nào thì chích chỗ đó cho "thông" là xong? Không phải. Mục đích của chích lể là điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc, mà muốn khai thông thì trước hết phải tìm ra chỗ tắc. Bài này giảng từng chữ của câu cổ, rồi kể cách Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) đi tìm chỗ không thông trước khi cầm kim. Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (P. Phú Lợi, TP.HCM), biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" và trực tiếp đứng lớp chương trình Chích Lể.
Thông tắc bất thống, thống tắc bất thông nghĩa là gì?
Đọc chậm từng chữ là thấy ngay:
| Chữ | Nghĩa |
|---|---|
| Thông | lưu thông, thông suốt |
| Tắc | thì |
| Bất | không |
| Thống | đau |
| Thông tắc bất thống | thông thì không đau |
| Thống tắc bất thông | đau thì không thông |
Chỗ dễ hiểu nhầm nhất là chữ "tắc". Trong câu cổ, "tắc" là chữ nối, nghĩa là "thì", không phải "tắc nghẽn". Còn "điểm tắc" là tiếng nói hằng ngày của người làm nghề, chỉ chỗ khí huyết bị bó, bị ứ. Hai chuyện khác nhau, đừng gộp làm một.
"Cái thông" ở đây là khí huyết chạy trong kinh lạc, tức hệ thống đường vận hành khí huyết theo Y học cổ truyền, không phải mạch máu ngoại biên, cũng không phải hệ thần kinh. Huyệt chích lể là những điểm nằm trên đường kinh đó. Khí huyết ứ trệ thì người ta thấy mỏi, đau, nặng nề. Lưu thông trở lại thì cái đau do ứ trệ có thể được cải thiện, chứ không ai hứa hết hẳn.
Vế sau, thống tắc bất thông, là cách người làm nghề suy luận ngược: thấy đau thì đi tìm chỗ không thông. Muốn biết nguyên lý này nằm ở chặng nào trong lộ trình học, bạn đọc thêm bài học chích lể là gì.
Vì sao chích lể (chích lễ, trích lể) theo Đông y lại xoay quanh chữ "thông"?
Vì mục đích chính của chích lể chỉ có một: điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc.
Trong Y học cổ truyền, chích lể thuộc nhóm tả pháp, tức phép "xả". Phép này được cân nhắc khi có huyết ứ, khí huyết bế tắc, thuộc thực chứng: chỗ nào nghẽn thì mới khai thông. Phép xả cũng không dành cho mọi người, giáo trình xếp người quá suy nhược vào nhóm chống chỉ định.
Cũng vì chữ "thông" mà nhiều người tưởng phải nặn máu ra thật nhiều. Không phải vậy, quy trình chuẩn là nặn máu vừa đủ. Ngoài thực tế, chích lể thường được làm chung với giải cơ, giác hơi.
| Hiểu sai | Hiểu đúng |
|---|---|
| Đau đâu chích đó | Xác định đúng huyệt, đúng chỉ định rồi mới chích |
| Nặn càng nhiều máu càng thông | Nặn vừa đủ; giáo trình không dùng màu máu để đánh giá |
| Chích nhiều chỗ thì thông nhanh | Làm đúng một điểm chính còn hơn nhiều chỗ không đúng |
| Chích một lần là thông luôn | Chích lể là phương pháp hỗ trợ, không thay thuốc; tình trạng lâu ngày thì cải thiện từ từ |
Dòng thứ ba là quan điểm của Lương Y Xuân Trần: làm đúng một điểm chính thì không tốn kim, không phải làm nhiều chỗ mà lưng khách vẫn gọn (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Thắc mắc về màu máu thì bạn đọc bài máu độc khi chích lể, còn chuyện chích có hết hẳn không thì xem chích lể có hết bệnh không.
Lương Y Xuân Trần "tìm chỗ tắc" trước khi chích lể như thế nào?
Muốn hết đau thì phải tìm ra chỗ không thông trước, mà chỗ đó nhiều khi không nằm ngay chỗ khách thấy đau. Lương Y Xuân Trần tìm theo một trình tự rõ ràng, xong bước này mới tới bước sau.
1. Tay đi trước, kim đi sau. Lương Y luôn dùng tay kiểm tra, tìm điểm tắc trước, và dặn học viên không được chẩn đoán qua loa hay làm đại. Câu Lương Y hay nói: "Không phải cứ châm là được." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
2. Sờ nóng, lạnh. Chỗ nóng là đang viêm. Chỗ lạnh là máu không tới, hàn khí tụ lại. Khách đã đi khám, chụp chiếu thì Lương Y làm dựa trên kết quả đó. Chưa thì Lương Y vuốt dọc cột sống cổ, dừng ở chỗ nghi ngờ, ấn nhẹ rồi xem phản xạ của khách (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
3. Nhìn cả vùng. Ở vùng lưng, Lương Y quan sát toàn bộ lưng, xem chỗ cong, chỗ gồ, chỗ lõm, chứ không chỉ nhìn một đốt sống. Lý do là một chỗ tắc sẽ kéo theo các vùng lân cận như vai gáy, liên sườn (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
4. Tìm gốc, đừng chỉ làm ngọn. Khách tê tay mà chỉ làm ở ngón tay tê là mới làm phần ngọn. Lương Y gỡ từ vùng phía trên xuống, vì theo Lương Y: "Phải xử lý từ gốc ra ngọn thì mới dùng lâu được." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
5. Giác trước, xem vết. Lương Y có mẹo giác hút trước rồi nhìn vết đậm, nhạt hay lấm tấm để xác định vùng đang tắc, nhờ vậy khách đỡ đau hơn so với ấn dụng cụ ngay. Lương Y còn chụp ảnh vết giác để chỉ cho khách thấy vùng nào đang tắc (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Facebook Xuân Trần cũng đăng đều video ngắn kiểm tra tình trạng khách trước khi xử lý, với tinh thần "xác định đúng điểm tắc nghẽn để lên đúng phác đồ".
Tìm ra vùng tắc rồi cũng chưa chích liền. Mỗi huyệt có vị trí định khu riêng, phải xác định chính xác, không chích thử vùng bất kỳ, không để người bệnh tự chỉ huyệt. Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về việc tìm điểm bó vùng chẩm gáy trên kênh YouTube Xuân Trần:
Muốn "thông" thì có phải chích càng nhiều càng tốt?
Không. Trong trình tự Lương Y Xuân Trần dạy, chích lể thường là bước sau cùng. Ở ca thần kinh tọa, Lương Y thoa dầu nóng, đắp thuốc, giác hút giải cơ, tách cơ bằng dụng cụ rồi mới chích, mục tiêu là giảm tắc nghẽn, giảm đau (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Gom lại thì có năm bước:
- Nhận định: sờ, nhìn, kiểm tra xem chỗ nào đang không thông.
- Làm mềm, làm ấm: cho cơ bớt căng trước khi đụng tới.
- Giải cơ khai thông cả vùng: chi tiết nằm trong bài giải cơ trước khi chích lể.
- Chích lể đúng huyệt, nặn vừa đủ: có thể kết hợp ống giác như bài chích lể giác hơi.
- Theo dõi người được chích: để ý sắc mặt, hỏi xem có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không.
"Khai thông" là mở cả một vùng, chích vài điểm thì chưa đủ. Với thần kinh tọa, Lương Y khai thông lưng, mông, khớp háng rồi xuống chân. Nhưng làm nhiều không có nghĩa là tốt: giải cơ quá mức cũng sai, làm vừa đủ thôi. Người "học lóm" làm theo mà không ra kết quả vì họ không biết phần giải cơ. Lương Y nói gọn: "Mọi người đi học mới biết được tôi làm cái gì." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Muốn học trọn trình tự từ nhận định, giải cơ tới chích và theo dõi, bạn có thể bắt đầu bằng khóa Chích Lể Chuyên Sâu gồm 20 bài video, Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B là chích lể theo từng vấn đề.
Khi nào cái đau không nằm trong câu "thống tắc bất thông"?
Câu cổ chỉ nói về cái đau do khí huyết ứ trệ, chứ không nói hễ tắc là đưa kim vô liền. Có lúc đúng là tắc mà vẫn chưa nên chích. Khách đang đau cấp thì Lương Y không đè nắn, không chỉnh, mà làm mềm, làm ấm trước (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Gặp khách đơ cổ cấp, không quay được cổ, Lương Y hơ ngải hoặc đắp thuốc cho mềm, không day ấn mạnh, rồi mới tính tới chuyện chích lể (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Chích lể cũng có giới hạn. Nó chỉ xử lý chỗ tắc nghẽn, không thay được phẫu thuật. Lương Y nói thẳng: "Chứ mình đâu có giống như Tây y mổ được." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Có những người không phải đối tượng để "xả cho thông": người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, người có vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược. Bạn xem thêm 4 trường hợp không nên chích lể. Các tai biến khi chích như ngất, chảy máu kéo dài hay nhiễm khuẩn tại chỗ đều phòng được nếu làm đúng quy trình và giữ nguyên tắc "Một kim – một người bệnh". Chi tiết có trong bài chích lể có nguy hiểm không.
Chích lể là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Nếu đau dữ dội, sốt cao hoặc có dấu hiệu bất thường, bạn nên đưa người bệnh tới cơ sở y tế.
📖 Đọc thêm: Giác hơi ở những vị trí nào? Vùng hay giác và vùng phải tránh
Câu hỏi thường gặp
"Thông tắc bất thống" hay "thống tắc bất thông" mới đúng?
Cả hai đều đúng, đây là hai vế của cùng một câu. Người làm chích lể (chích lễ, trích lể) dùng vế sau để suy luận từ chỗ đau về chỗ bị tắc.
Chữ "tắc" trong câu này có phải là tắc nghẽn không?
Không phải. Trong câu cổ, "tắc" là chữ nối mang nghĩa "thì". Còn "điểm tắc" mà Lương Y Xuân Trần dặn học viên dùng tay tìm cho ra là chỗ khí huyết bị bó, bị ứ.
Nguyên lý này chỉ dùng cho chích lể thôi sao?
Không. Đây là nguyên lý chung của Đông y, nên trong thực hành chích lể luôn đi chung với giải cơ, giác hơi, đắp thuốc. Lương Y nói thẳng: "Phương pháp chích lể không phải là tất cả, mà phải kết hợp" (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Chích lể một lần là khí huyết thông, hết đau luôn phải không?
Không có chuyện đó. Lương Y nói rõ tình trạng viêm lâu thì cải thiện từ từ, và nói: "Mình không có thần y mà làm xong mà về là hết liền." (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Hiểu nguyên lý rồi có tự chích lể tại nhà được không?
Không nên. Kim đi qua da nên việc này phải do người đã được đào tạo bài bản làm. Bạn đọc thêm bài tự chích lể tại nhà, hoặc xem cách Lương Y làm thật qua hơn 60 video bài giảng miễn phí trên kênh YouTube Xuân Trần và theo dõi lịch lớp trên Facebook Xuân Trần.
