Sai lầm khi chích lể hay gặp nhất gồm sáu lỗi: bỏ sàng lọc, bỏ giải cơ, đau đâu chích đó mà không xác định huyệt, dùng lại kim hoặc sát khuẩn qua loa, nặn quá nhiều máu, và chích xong bỏ đó. Lỗi nào cũng có cách làm đúng, và các tai biến khi chích đều phòng được nếu đi đúng quy trình.
Vai đang nhức, người làm chích liền ngay chỗ nhức, nặn tới khi máu ra thật nhiều, lau sơ rồi cho về. Nghe quen không? Buổi chích đó có ít nhất ba lỗi, mà lỗi nào cũng không nằm ở mũi kim. Rủi ro nằm ở quy trình: bỏ bước nào, làm ẩu khâu nào.
Ban biên tập Chích Lể xếp sáu lỗi theo ba chặng trước, trong và sau mũi kim, để bạn soi lại một buổi chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) hoặc chọn nơi học. Bài không hướng dẫn tự chích ở nhà.
Sai lầm khi chích lể hay gặp nhất là gì, có đáng sợ không?
Theo chương trình "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền", chích lể là dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Nó không phải kiểu "đau đâu chích đó, nặn máu ra là xong".
Tai biến khi chích có thể gặp gồm ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ và bỏng da khi giác lửa. Cả bốn đều phòng được nếu làm đúng quy trình (xem thêm chích lể có nguy hiểm không). Bảng dưới giúp bạn soi sáu lỗi trong vài giây:
| Lỗi | Vì sao rủi ro | Làm đúng là |
|---|---|---|
| 1. Bỏ sàng lọc (trước) | Chích nhầm người thuộc diện chống chỉ định | Hỏi kỹ tiền sử, tình trạng hiện tại trước khi chích |
| 2. Bỏ giải cơ, chích ngay (trước) | Vùng còn co cứng, bỏ mất bước nền | Giải cơ cho mềm rồi mới tính tới kim |
| 3. Đau đâu chích đó (trước) | Chỗ đau chưa chắc là huyệt | Xác định huyệt theo giải phẫu định khu |
| 4. Dùng lại kim, sát khuẩn qua loa (trong) | Lây nhiễm chéo, nhiễm khuẩn tại chỗ | Một kim cho một người bệnh |
| 5. Nặn quá nhiều máu (trong) | Mất máu quá mức, máu khó cầm | Nặn vừa đủ, biết dừng đúng lúc |
| 6. Chích xong bỏ đó (sau) | Không thấy dấu hiệu sắp ngất, kim thành nguồn lây | Theo dõi sắc mặt, mạch; bỏ kim vào hộp kháng thủng |
Sáu lỗi này đi ngược phương châm của Lương Y Hồng Xuân: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Chích lễ sai cách bắt đầu từ trước khi cầm kim như thế nào?
Ba lỗi đầu xảy ra lúc người làm còn chưa mở bao kim.
Lỗi 1: bỏ sàng lọc. Người bệnh vừa ngồi xuống đã bị chích liền, không ai hỏi han gì. Vậy là liều, vì có bốn trường hợp không được chích lể: rối loạn đông máu (chảy máu kéo dài, khó cầm), phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn và người quá suy nhược. Dính một trong 4 trường hợp không chích lể là dừng, không có kiểu "chích nhẹ thôi chắc không sao".
Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (phác đồ cổ truyền Việt Nam kèm kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân) còn dặn thêm mấy chuyện nhỏ mà hay bị bỏ qua: hỏi kỹ tiền sử, thuốc đang dùng; cho người bệnh nằm ngồi thật thoải mái; người quá sợ kim thì đừng ép, vì ép làm dễ choáng ngất.
Lỗi 2: bỏ giải cơ, chích ngay. Vai gáy đang co cứng mà vẫn đâm kim thẳng vào. Trong thực hành, chích lể thường đi chung với giải cơ và giác hơi, nên người làm bài bản sẽ tìm điểm bó, giải cơ trước khi chích lể cho mềm rồi mới tính tới kim.
Gặp ca cổ đơ cấp, quay cổ hổng được, Lương Y Xuân Trần cũng không chích liền: Lương Y hơ ngải hoặc đắp thuốc cho mềm, không day ấn mạnh, rồi mới tính tới chích lể. Khách đã đi khám, chụp chiếu thì Lương Y làm dựa trên kết quả đó (theo video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về bước này trên kênh YouTube:
Lỗi 3: đau đâu chích đó. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng, chỗ người bệnh chỉ chưa chắc là huyệt. Người làm đúng chuẩn không chích thử vùng bất kỳ, không bỏ bước xác định huyệt vì "quen tay", không để người bệnh tự chỉ huyệt. Các vùng hay dùng có ở bài huyệt chích lể. Trên Facebook Xuân Trần, Lương Y cũng hay đăng video kiểm tra tình trạng khách trước khi xử lý, với tinh thần "xác định đúng điểm tắc nghẽn để lên đúng phác đồ".
Chích lể là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Đau nặng hoặc kéo dài thì bạn nên đi khám trước.
Trích lể sai cách trong lúc chích: dùng lại kim, sát khuẩn qua loa nguy hiểm ra sao?
Nguy cơ lây nhiễm chủ yếu đến từ máu, dịch sinh học và vật sắc nhọn. Vì vậy Lương Y Xuân Trần giữ nguyên tắc không có ngoại lệ: "Một kim – một người bệnh".
Lỗi 4: dùng lại kim, sát khuẩn qua loa.
- Sai: rửa kim, lau cồn rồi dùng tiếp. → Đúng: kim vô khuẩn chỉ dùng một lần, để không lây nhiễm chéo qua đường máu.
- Sai: tay trần, chỉ rửa tay khi thấy dơ. → Đúng: vệ sinh tay trước và sau khi chích, kể cả khi thấy không có gì nguy hiểm; mang găng để bảo vệ cả người làm lẫn người bệnh.
- Sai: mang găng lúc đầu rồi tháo ra giữa chừng cho dễ làm. → Đúng: Lương Y dặn đeo găng suốt buổi, không tháo giữa chừng, để bảo vệ chính người làm (theo video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
- Sai: ống giác lau sơ rồi dùng cho người kế tiếp. → Đúng: ống giác dùng lại phải khử khuẩn đúng quy trình.
Nhiễm khuẩn tại chỗ thường xảy ra khi khâu sát khuẩn hay dụng cụ không bảo đảm. Chi tiết từng mắt xích có ở bài vô khuẩn khi chích lể.
✅ 3 câu bạn có quyền hỏi khi đi chích lể 1. Kim có được mở mới ngay trước mặt mình không? 2. Người làm có rửa tay và mang găng không? 3. Trong và sau khi chích, có ai hỏi mình có chóng mặt không?
Chích lể nặn nhiều máu có tốt hơn không, chích xong để đó có sao không?
Không. Máu ra nhiều không có nghĩa là "sạch" hơn.
Lỗi 5: nặn quá nhiều máu. Sách Phác Đồ gói gọn trong một câu: "đúng điểm hơn nhiều điểm", máu ít, chích nông, dừng đúng lúc. Giáo trình cũng dặn mức độ khác nhau theo từng vùng:
- Huyệt Thập tuyên ở đầu ngón tay: người làm chích nhẹ, nặn 1–2 giọt rồi sát khuẩn lại.
- Đại chùy, Kiên tỉnh ở vai gáy: nặn vừa đủ, đủ hiệu quả mà không mất máu quá mức.
- Thái dương – trán: vùng nhiều mạch máu nên chích nông, nhẹ tay, tránh mạch máu lớn.
Chữ "đủ" trong phương châm nghĩa là biết dừng đúng lúc. Máu chảy lâu, khó cầm không phải "ra hết độc" mà là tai biến khi chích, người làm phải đánh giá lại khả năng đông máu. Chuyện màu máu đen hay sủi bọt thì bạn đọc bài máu độc.
Giác hơi cũng vậy: ống giác đặt đúng chỗ vừa chích, thường 5–10 phút, theo dõi da suốt lúc giác, giác lửa thì đề phòng bỏng (xem chích lể giác hơi). Giác lâu hơn không có nghĩa là tốt hơn.
Lỗi 6: chích xong bỏ đó, vứt kim bừa bãi. Kim phải bỏ ngay vào hộp kháng thủng (xem kim vô trùng và hộp kháng thủng), bông gạc dính máu là chất thải lây nhiễm, thu gom theo quy định. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần về quy trình vai gáy đầy đủ, Lương Y còn dặn thêm: làm nhóm thì kim đặt xuống chứ không trao tay, để khỏi đâm trúng nhau; kim cong là thay kim mới; sau vài ống phải hỏi khách có mệt, có chịu nổi không, khách mệt thì dừng, cho nằm nghỉ, uống nước đường rồi mới tính tiếp.
Trong và sau khi chích, người làm phải để ý sắc mặt, bắt mạch, hỏi bạn có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không, vì ngất thường liên quan cơ chế cường phế vị. Thấy dấu hiệu sắp ngất như da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là ngừng ngay, xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu. Phần chăm sóc sau buổi chích có ở bài sau khi chích lể.
Vết chích sưng đỏ, có mủ hoặc máu chảy hoài không cầm được thì bạn nên tới cơ sở y tế, đừng tự xử lý ở nhà.
Làm sao tránh sai lầm khi chích lể ngay từ lúc mới học?
Sáu lỗi trên có chung một gốc: học kỹ thuật trước, học an toàn sau. Cách tránh là đảo lại. Trong chương trình đào tạo, Môn 01 "Kiến thức cơ sở về Y học cổ truyền và an toàn trong chích lể" (kinh lạc, huyệt vị, chống chỉ định, vô khuẩn, xử lý vật sắc nhọn) là môn bắt buộc. Học xong mới qua Mô đun 02 "Kỹ thuật chích lể" để thực hành, theo dõi người bệnh và xử trí tai biến khi chích. Tinh thần là "an toàn học trước, kỹ thuật học sau".
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) dạy theo đúng thứ tự đó:
- Hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM).
- Trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng, quay toàn bộ video của chương trình Chích Lể; đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam và miền Bắc.
- Tác giả sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (145 trang A5), trong đó bài nguyên tắc an toàn đặt trước mọi bài theo vấn đề.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về bước người mới học hay bỏ qua khi làm vùng cổ vai gáy trên kênh YouTube:
- Muốn xem thử: kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng miễn phí; 12 bài chọn lọc gom sẵn ở trang Quà tặng.
- Muốn học online: Khóa Chích Lể Chuyên Sâu 20 bài video, Phần A nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B chích lể theo từng vấn đề, học phí ưu đãi 1.868.000đ (gốc 3.868.000đ).
- Muốn làm nghề: học qua video thì không ai chỉnh tay hay nhắc khi người bệnh tái mặt, nên học lớp trực tiếp: Sài Gòn/Bình Dương 6.800.000đ, Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ. Hỏi lịch lớp qua Zalo trợ lý 0327 668 134. Chưa biết chọn đâu thì đọc bài học chích lể ở đâu.
Muốn xem thêm bài giảng và lịch lớp, bạn theo dõi Lương Y Xuân Trần trên kênh YouTube Xuân Trần và Facebook Xuân Trần.
Câu hỏi thường gặp
Chích lể sai cách có nguy hiểm không?
Có. Chích sai cách có thể gây ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ hoặc bỏng da khi giác lửa. Cả bốn đều phòng được nếu đi đúng quy trình. Người bệnh tái mặt, vã mồ hôi lạnh hoặc khó chịu kéo dài thì phải ngừng ngay và đưa tới cơ sở y tế.
Chích lể nặn nhiều máu có hết đau nhanh hơn không?
Không. Mục đích của chích lể là điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc, không phải lấy càng nhiều máu càng tốt. Nặn quá mức dễ mất máu, máu khó cầm; người làm đúng chuẩn nặn vừa đủ rồi dừng.
Lỡ được chích bằng kim dùng lại thì phải làm sao?
Bạn nên tới cơ sở y tế để được tư vấn, đừng tự đoán, vì kim dùng lại có nguy cơ lây nhiễm chéo qua đường máu. Lần sau, nhớ nguyên tắc "Một kim – một người bệnh" và hỏi người làm mở kim mới trước mặt mình.
Đọc xong bài này, tự trích lể ở nhà được không?
Không nên. Bài giúp bạn nhận ra buổi chích lể đúng hay sai, không dạy tự làm; lý do có ở bài tự chích lể tại nhà. Muốn xem quy trình đúng, bạn xem 12 bài giảng miễn phí của Lương Y Xuân Trần.
