Chích lể thần kinh tọa là cách dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, vùng da nhất định trên đường kinh ở thắt lưng và chân, để điều hòa khí huyết, hỗ trợ giảm khó chịu dọc đường đau. Người đã học bài bản chích theo vị trí giải phẫu định khu, chứ không nhắm vào dây thần kinh. Chích lể không làm hết thoát vị và không thay việc đi khám.
Ca thần kinh tọa là loại ca phải biết lúc nào không được chích, trước khi biết chích ra sao.
Chích lể thần kinh tọa có tác dụng gì, có chích trúng dây thần kinh không?
Nhiều người sợ kim đâm trúng dây thần kinh. Thật ra cái gốc của chích lể là gì là học thuyết kinh lạc – huyệt vị. Kinh lạc là đường vận hành khí huyết, không phải mạch máu, cũng không phải hệ thần kinh. Khí huyết ứ trệ thì người ta thấy mỏi, đau, nặng nề. Chích đúng huyệt là để điều hòa khí huyết, khai thông chỗ bế tắc đó.
Cây kim không phải chỗ đáng sợ nhất. Rủi ro thật nằm ở ba cái "sai":
- Sai người: người bệnh có dấu hiệu cần đi khám mà người làm không nhận ra.
- Sai chỗ: chích thử vùng bất kỳ, hoặc để người bệnh tự chỉ chỗ đau. Huyệt nào cũng có vị trí giải phẫu định khu riêng, phải xác định cho chính xác rồi mới chích.
- Sai quy trình: bỏ bước vô khuẩn, không theo dõi người bệnh trong và sau khi chích.
Chích lể chỉ là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thuốc Tây y. Có thoát vị hay không, nặng nhẹ ra sao là việc của bác sĩ. Muốn biết chích lể hỗ trợ được những gì, bạn coi bài chích lể chữa bệnh gì.
Nội dung bài bám theo chương trình đào tạo của Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần), dựa trên phác đồ cổ truyền Việt Nam cộng với kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân.
Đau thần kinh tọa nhận biết thế nào, khác đau cơ mông hay mỏi lưng ra sao?
Đau thần kinh tọa dễ nhận ra nhất ở chỗ nó chạy theo một đường, nhiều người tả là như dây điện. Cơn đau đi từ thắt lưng hoặc mông xuống mặt sau đùi rồi xuống cẳng chân, và thường chỉ bị một bên. Ho, hắt hơi, rặn hay cúi người là đường đau đó nhói lên. Hay kèm tê, rần dọc chân; bị lâu thì cơ bên đau teo lại, chân lạnh.
| Kiểu đau | Dấu hiệu hay gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Đau kiểu thần kinh tọa | Đau lan qua khoeo xuống bắp chân, bàn chân, kèm tê rần | Đi khám tìm nguyên nhân trước, rồi mới tính chuyện hỗ trợ |
| Đau cơ mông, cơ hình lê đơn thuần | Đau gom ở mông, ít khi lan qua khoeo | Không phải kiểu đau lan theo đường, cần phân biệt cho đúng |
| Mỏi lưng, thoái hóa, gai, vôi | Mỏi nặng ở lưng, không lan xuống chân | Thường chỉ làm ở vùng thắt lưng |
Nếu bạn chỉ mỏi lưng mà không lan xuống chân, bài chích lể chữa đau lưng sát chuyện của bạn hơn.
Trước khi chích lể đau thần kinh tọa, người làm phải dò vùng tê dọc chân để định hướng. Rễ nào bị chèn, ở tầng đĩa đệm nào thì để bác sĩ kết luận. Bảng trên chỉ giúp bạn biết lúc nào nên đi khám, không dùng để tự chẩn đoán.
Đau thần kinh tọa kèm dấu hiệu nào thì không được chích lễ, phải đi khám ngay?
Phân biệt xong kiểu đau thì rà "cờ đỏ", tức dấu hiệu rễ thần kinh có thể đang bị chèn ép nặng mà chích lể không giúp được gì. Có một trong các dấu hiệu dưới đây thì đừng đi lể, cũng đừng ráng chờ vài bữa coi sao.
| Dấu hiệu | Phải làm gì |
|---|---|
| Rối loạn đại tiểu tiện, tê vùng "yên ngựa" (quanh hậu môn, bẹn), yếu hai chân | Có thể là chèn ép chùm đuôi ngựa: đưa tới cơ sở y tế cấp cứu ngay |
| Yếu bàn chân, rớt mũi chân (không nhấc được mũi chân, đi kéo lê), yếu liệt nặng lên nhanh | Đi khám ngay ở cơ sở y tế |
| Đau sau chấn thương, kèm sốt, sụt cân, đau dữ dội về đêm mà nằm cũng không đỡ | Đi khám để tìm nguyên nhân |
| Đang dùng thuốc chống đông, hoặc bị rối loạn đông máu | Không chích |
Ngoài ra, chích lể còn bốn trường hợp chống chỉ định chung: rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn và người quá suy nhược. Bạn coi kỹ ở bài 4 trường hợp không được chích lể.
Chích lể không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Kiểu "cứ lể thử, chưa đỡ mới đi khám" dễ làm trễ việc điều trị đúng.
Một buổi trích lể thần kinh tọa đúng chuẩn khác chỗ làm ẩu ở đâu?
Chỗ làm ẩu thường hỏi một câu "đau chỗ nào" rồi cầm kim chích liền. Một buổi đúng chuẩn thì đi theo trình tự hẳn hoi, và bạn hoàn toàn hỏi lại được từng bước:
- Hỏi kỹ trước khi đụng kim. Người làm rà lại các cờ đỏ và chống chỉ định ở phần trên.
- Làm ấm thắt lưng – mông trước. Họ xịt dầu hoặc đắp cao thuốc. Theo sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần", người lưng lạnh thường chích không ra máu.
- Giải cơ kỹ dọc hai bên cột sống thắt lưng. Sách nhấn mạnh đây là phần rất quan trọng. Phải căng da rồi mới ấn, để da tự nhiên thì ấn hờ, không trúng.
- Lau sạch dầu, cao rồi mới sát khuẩn. Người làm đeo găng, mở kim mới theo nguyên tắc một kim – một người bệnh, dùng xong bỏ ngay vào hộp kháng thủng.
- Không chích vùng mông, và mỗi buổi chỉ làm số vùng có giới hạn để tránh mất máu.
- Giác hơi tại chỗ vừa chích, thường 5–10 phút (xem bài chích lể giác hơi). Trong lúc giác, người làm phải nhìn sắc mặt, theo dõi mạch, hỏi bạn có chóng mặt không. Thấy dấu hiệu sắp ngất là ngừng ngay.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng giải thích vì sao phải giải cơ trước khi chích lể ở ca thần kinh tọa, trên kênh YouTube Xuân Trần:
Chích điểm nào, bao nhiêu kim, sâu cạn ra sao là phần phác đồ chi tiết. Phần này phải học có người cầm tay chỉ.
Lương Y Xuân giữ một phương châm: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Mấy tai biến khi chích như ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ hay bỏng da khi giác lửa đều phòng được nếu làm đúng quy trình.
Sau buổi chích lể thần kinh tọa, theo dõi gì để biết đúng hướng, và học ở đâu cho khỏi học sai?
Thước đo dễ theo dõi nhất là độ dài đường tê. Trước và sau mỗi buổi, bạn ghi lại đường tê đang xuống tới đâu: tới mông, tới khoeo, tới bắp chân hay tới bàn chân.
Đường tê co ngắn dần lên phía trên là đúng hướng. Chân yếu thêm, tê lan rộng hơn hay bắt đầu đi kéo lê thì dừng chích, đi khám lại liền. Tê quanh hậu môn, bẹn hoặc đại tiểu tiện bất thường thì đưa tới cơ sở y tế cấp cứu, không chờ thêm.
Những ngày sau buổi chích, bạn tránh ngồi lâu, tránh cúi bê đồ nặng. Nên đi bộ chậm, vận động nhẹ và giữ ấm thắt lưng với chân. Chân lạnh thì ngâm nước ấm. Lịch tái khám bác sĩ vẫn giữ như cũ.
Bạn muốn học để làm nghề hay để chăm người nhà thì ca thần kinh tọa không nên tự mò theo clip. Lương Y Hồng Xuân có hơn 10 năm làm nghề Đông y, hằng ngày làm nghề tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM). Lương Y trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video của chương trình Chích Lể, đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam, miền Bắc. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (145 trang A5, có ở trang Sách & dụng cụ) có bài riêng về đau thần kinh tọa, kèm các cờ đỏ cần dừng tay.
Lương Y cũng có video bài giảng về chủ đề này dành cho học viên trên kênh YouTube:
Lộ trình học theo đúng tinh thần an toàn học trước, kỹ thuật học sau. Học xong Môn 01 (kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn) mới qua Mô đun 02 (thực hành, phối hợp giác hơi, theo dõi người bệnh, xử trí tai biến khi chích). Muốn học nền tại nhà thì có khóa online Chích Lể Đông Y Cơ Bản gồm 20 bài video, Phần B có cách tiếp cận thần kinh tọa; học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Còn muốn so các lớp học trực tiếp thì bạn xem bài học chích lể ở đâu, hoặc coi trước hơn 60 video miễn phí trên kênh YouTube Xuân Trần.
Câu hỏi thường gặp
Chích lể thần kinh tọa có làm hết thoát vị đĩa đệm không?
Không. Chích lể chỉ hỗ trợ cho bớt khó chịu dọc lưng và chân, chứ không làm đĩa đệm tự vô lại chỗ cũ. Điều trị thoát vị là việc của bác sĩ.
Chích lễ thần kinh tọa có chích vào mông không?
Không. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" ghi rõ là không chích vùng mông. Điểm chích do người học bài bản xác định theo giải phẫu định khu, không phải đau đâu chích đó.
Đau thần kinh tọa kèm tê yếu chân có đi lể được không?
Không. Yếu bàn chân, rớt mũi chân, đi kéo lê là phải đi khám ngay. Kèm rối loạn đại tiểu tiện, tê quanh hậu môn, bẹn thì đưa tới cơ sở y tế cấp cứu.
Trích lể thần kinh tọa mấy buổi thì đỡ?
Không ai hứa trước được số buổi. Chỗ nào hứa chắc thì bạn nên dè chừng. Cứ theo dõi đường tê dọc chân như phần trên: co dần lên là đúng hướng, lan rộng hoặc chân yếu thêm thì dừng và đi khám.
