Người lớn tuổi vẫn có thể chích lể nếu thể trạng cho phép và không thuộc nhóm chống chỉ định. Giáo trình không lấy số tuổi làm ranh giới. Thứ được xét là cơ thể ông bà ngay hôm đó, lúc nằm lên giường, chứ không phải con số trên giấy tờ.
Bài này viết cho con cháu đang tính đưa ông bà, ba má đi chích lể. Thứ tự trong bài là hỏi trước, làm sau: hỏi cho rõ rồi mới tới chuyện cầm kim.
Người lớn tuổi có chích lể được không? Tuổi không quyết định, thể trạng mới quyết định
Chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) là dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào huyệt để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Đây là cách hỗ trợ, không thay thuốc. Giáo trình ghi chỉ định chung gồm cảm mạo, nhức đầu, đau mỏi vai gáy nhẹ do ngồi lâu, và sơ cứu ban đầu khi cảm nắng, trúng gió.
Chống chỉ định có 4 mục: rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược. Không mục nào ghi tuổi. Từng mục được giải thích trong bài 4 trường hợp tuyệt đối không chích lể.
Vậy nói "già rồi là cấm lể" là sai. Nói "hồi trẻ lể hoài, giờ cứ lể đại" cũng sai luôn. Với người lớn tuổi, có hai chuyện phải hỏi kỹ nhất: ông bà có đang quá suy nhược không, và có dễ chảy máu, khó cầm máu không.
So với hồi ba má ba mươi tuổi, cái khác nằm ở những câu hỏi trước khi chích, không nằm ở mũi kim. Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) dạy chương trình Chích Lể theo đúng tinh thần đó: an toàn học trước, kỹ thuật học sau.
Chích lể cho người già: tình trạng nào phải hỏi kỹ, hoãn hoặc không chích?
Người lớn tuổi thường có sẵn vài bệnh nền và uống thuốc mỗi ngày. Chính mấy chuyện này quyết định có nên chích hay không. Bảng dưới gom những tình trạng mà sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (phác đồ cổ truyền Việt Nam cùng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân) dặn phải soi trước khi chích:
| Tình trạng | Sách và giáo trình xếp vào đâu | Người làm đúng chuẩn sẽ |
|---|---|---|
| Quá suy nhược | Chống chỉ định | Không chích |
| Rối loạn đông máu | Chống chỉ định, vì chảy máu kéo dài, khó cầm | Không chích |
| Đang uống thuốc chống đông | Nằm chung nhóm với rối loạn đông máu trong checklist sàng lọc | Hỏi kỹ, thường không làm; không bảo người bệnh tự ngưng thuốc |
| Tiểu đường | Thận trọng, vì vết chích lâu lành, dễ nhiễm trùng | Vô khuẩn thật kỹ; tiểu đường nặng thì không chích |
| Thiếu máu | Thận trọng | Hỏi kỹ, nhẹ tay hoặc không làm |
| Đang sốt cao, nhiễm trùng cấp | Thận trọng | Hỏi kỹ, thường hoãn lại |
| Vùng da viêm nhiễm, lở loét, có khối u hay hạch lạ | Nguyên tắc an toàn: không chích trên vùng này | Không chích chỗ đó |
| Quá sợ kim | Thận trọng, vì ép làm dễ choáng ngất | Không ép |
| Đau đầu mới xuất hiện ở người lớn tuổi, hoặc đau tăng dần | Dấu hiệu dừng tay, chuyển khám | Không chích, đưa tới cơ sở y tế (xem chích lể chữa đau đầu) |
Trước khi đưa ông bà đi, bạn ghi sẵn mấy thông tin này:
- Thuốc đang uống hằng ngày. Mang theo toa hoặc vỏ thuốc cho người làm xem.
- Có dễ chảy máu, dễ bầm không.
- Có bị tiểu đường không.
- Hôm nay ăn ngủ ra sao, có mệt lả hay sốt không.
- Có sợ kim không.
Một trong năm nguyên tắc an toàn của sách Phác Đồ là hỏi kỹ trước khi làm: tiền sử, thuốc đang dùng, tình trạng hiện tại. Người làm mà không hỏi câu nào, cầm kim chích luôn, thì bạn nên đưa ông bà về.
Với bệnh mạn tính, chích lể chỉ hỗ trợ. Không ai được khuyên bỏ thuốc, và chích lể không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Sợ ông bà xỉu, máu khó cầm: chích lễ đúng chuẩn phòng thế nào?
Ngất và máu chảy lâu không cầm là hai chuyện người nhà lo nhất. Lo vậy là có lý, vì cả hai đều có thể xảy ra. Nhưng giáo trình xếp cả hai vào nhóm tai biến khi chích mà phòng được nếu làm đúng quy trình.
Việc phòng bắt đầu từ trước khi chạm kim:
- Hỏi kỹ trước. Ai rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông hoặc đang quá suy nhược thì không chích.
- Tư thế thật thoải mái. Ông bà nằm hoặc ngồi cho vững. Sách Phác Đồ ghi rõ tư thế thoải mái là điều quan trọng nhất trong nguyên tắc này.
- Dụng cụ sẵn sàng, ngăn nắp trước khi bắt đầu.
Trong lúc chích và sau khi chích, người làm quan sát sắc mặt, để ý mạch, hỏi ông bà có chóng mặt, hoa mắt hay vã mồ hôi không. Da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh và nhỏ là dấu hiệu sắp ngất: phải ngừng ngay và xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu. Máu chảy lâu không cầm thì người làm phải đánh giá lại tình trạng đông máu chứ không làm tiếp. Theo dõi người bệnh và xử trí tai biến khi chích là phần bắt buộc trong Mô đun 02 của chương trình.
Ngoài lớp, Lương Y cũng làm y như vậy. Trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần về quy trình vai gáy, cứ làm được vài ống là Lương Y hỏi khách có mệt không, có chịu nổi không. Khách mà mệt thì dừng liền, cho nằm nghỉ, uống miếng nước đường rồi mới tính tiếp. Với ông bà thì bước hỏi han này càng không được bỏ.
Khi đưa ông bà đi, bạn để ý giùm hai chuyện: người làm có hỏi thuốc trước khi chích không, và có theo dõi ông bà suốt buổi không. Cách nhận ra từng dấu hiệu có trong bài dấu hiệu sắp ngất khi chích lể. Đau tới đâu thì xem bài chích lể có đau không, còn chăm gì sau buổi chích thì xem sau khi chích lể.
Trích lể cho ông bà khác gì người trẻ? Nhẹ, đủ, đúng điểm
Nhiều người tưởng người già phải có bộ huyệt riêng. Thật ra chỗ khác không nằm ở huyệt mà nằm ở cách làm. Sách Phác Đồ đặt nguyên tắc "đúng điểm hơn nhiều điểm": máu ít, chích nông, dừng đúng lúc. Với ông bà thì nguyên tắc này càng phải giữ chặt. Làm nhẹ không phải là làm cho có. Làm vậy mới đúng.
Lương Y nói rõ chuyện này trong video bài giảng của Lương Y Xuân Trần về vùng thắt lưng: với người lớn tuổi, Lương Y làm từ từ theo thể trạng, vì không phải ai cũng chịu được. Ở một video bài giảng của Lương Y Xuân Trần khác, Lương Y còn lưu ý: người lớn tuổi hoặc người uống nhiều thuốc giảm đau thường có da yếu, để ống giác lâu là dễ phồng rộp, nên với nhóm này phải làm nhanh, không để ống lâu. Lương Y cũng nhắc học viên không châm liên tục, phải cho khách nghỉ thở giữa chừng.
Theo quy trình chuẩn, người đã được đào tạo sẽ:
- Xác định đúng huyệt theo giải phẫu định khu. Không chích thử vùng bất kỳ, không để ông bà chỉ chỗ đau rồi chích vô đó, không bỏ bước này vì "quen tay".
- Giải cơ cho mềm trước, vùng đó bớt căng rồi mới tới bước kim. Lý do có trong bài giải cơ trước khi chích lể.
- Nặn máu vừa đủ, tức là đủ hiệu quả mà không để mất máu quá mức. Nặn nhiều chưa chắc đã tốt hơn, bài chích lể có phải nặn máu độc ra không có nói rõ chuyện này.
- Một kim chích lể – một người bệnh. Kim vô khuẩn chỉ dùng một lần, đã rửa hay lau cồn rồi cũng không dùng lại. Ông bà bị tiểu đường thì vết chích lâu lành, dễ nhiễm trùng, nên khâu vô khuẩn càng không được làm qua loa. Lý do nằm trong bài "Một kim – một người bệnh".
Muốn biết người mình định gửi ông bà có làm đàng hoàng không, bạn đối chiếu với bài chích lể có nguy hiểm không. Bài đó chỉ ra rủi ro thật nằm ở đâu.
Phần chuyên môn của bài do Lương Y Hồng Xuân phụ trách. Lương Y làm nghề Đông y hơn 10 năm, hằng ngày làm tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM), trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video của chương trình Chích Lể. Phương châm của Lương Y là: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về việc kiểm tra cơ bản vùng cổ vai gáy trước khi chích lể, trên kênh YouTube Xuân Trần:
Con cháu muốn chăm ông bà bằng chích lể thì bắt đầu từ đâu?
Đọc tới đây chắc bạn cũng thấy: với ông bà, chuyện quan trọng nhất không phải chích chỗ nào, mà là ai cầm kim. Tùy nhà mình muốn gì, có hai hướng.
Nếu bạn chỉ cần đưa ông bà đi chích, hãy tìm người đã được đào tạo bài bản: hỏi kỹ trước khi đụng kim, đeo găng tay, mỗi người bệnh một kim vô khuẩn riêng, xài một lần rồi bỏ. Chưa biết tìm ai thì bạn xem bài học chích lể ở đâu.
Nếu bạn muốn tự tay chăm ba má lâu dài, thì đi học, và học cho đúng thứ tự. Đừng tự chích tại nhà khi chưa được đào tạo; vì sao thì bài tự chích lể tại nhà được không đã nói kỹ. Trong chương trình, Môn 01 là môn bắt buộc, học trước Mô đun 02. Môn này dạy kinh lạc, huyệt vị, chỉ định và chống chỉ định, vô khuẩn. Tới Mô đun 02 mới học kỹ thuật, theo dõi người bệnh và xử trí tai biến khi chích.
Bạn có thể đi từng bước:
- Xem miễn phí trước: 12 bài giảng chọn lọc ở trang Quà tặng, thêm hơn 60 video trên kênh YouTube @xuantran-3051.
- Học online: khóa Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài video. Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, học trước. Học phí ưu đãi 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ).
- Học nghề trực tiếp: lớp Sài Gòn/Bình Dương học phí 6.800.000đ, lớp Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ.
Lương Y Xuân Trần đã đào tạo hàng trăm học viên ở các lớp miền Nam và miền Bắc, theo đúng thứ tự an toàn trước, kỹ thuật sau.
Muốn xem thêm bài giảng và lịch lớp, bạn theo dõi Lương Y Xuân Trần trên kênh YouTube Xuân Trần và Facebook Xuân Trần.
Câu hỏi thường gặp
Người già trên 70, 80 tuổi có chích lể được không?
Giáo trình không đặt mốc tuổi nào để cấm hay cho phép. Người làm nghề nhìn vào thể trạng ngay hôm đó và xem ông bà có thuộc 4 trường hợp không chích lể hay không. Người quá suy nhược thì không chích, 60 hay 85 tuổi cũng vậy. Ông bà sợ kim thì cũng đừng ép, vì dễ choáng ngất.
Ba má đang uống thuốc chống đông có trích lể được không?
Thuốc chống đông làm máu dễ chảy lâu, khó cầm. Trong checklist sàng lọc của sách Phác Đồ, nhóm này nằm chung với rối loạn đông máu, tức là thường không chích. Bạn cứ nói rõ ba má đang uống thuốc gì, và tuyệt đối đừng tự ngưng thuốc để đi chích.
Người lớn tuổi bị tiểu đường chích lể có sao không?
Vết chích ở người tiểu đường lâu lành, dễ nhiễm trùng. Vì vậy phải hỏi kỹ, vô khuẩn kỹ và theo đúng một kim cho một người bệnh. Tiểu đường nặng thì không chích. Chích lể chỉ hỗ trợ, không thay thuốc đang điều trị.
Chích lễ cho người lớn tuổi có phải nặn nhiều máu không?
Không cần. Nặn vừa đủ, không để mất máu quá mức; như đầu ngón tay (Thập tuyên) chỉ nặn 1–2 giọt. Trong và sau khi làm, người làm phải để ý sắc mặt ông bà; thấy da tái, vã mồ hôi lạnh là ngừng ngay. Muốn hiểu vì sao nặn nhiều chưa chắc tốt, bạn đọc thêm bài máu độc khi chích lể.
Già không có nghĩa là không được chích. Ông bà chích được hay không là do bước hỏi kỹ trước khi đặt kim quyết định.
Bạn muốn hiểu cho chắc trước thì nhận 12 bài giảng quà tặng, hoặc xem hơn 60 video miễn phí trên kênh YouTube Xuân Trần. Muốn học bài bản từ nền tảng an toàn thì có khóa online Chích Lể Chuyên Sâu, giá 1.868.000đ.
Hỏi lịch lớp hay khóa học thì bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941.
Một kim – một người bệnh.
