Tự chích lể tại nhà được không? Nếu bạn chưa học bài bản thì đừng tự chích, kể cả chỉ chích đầu ngón tay. Muốn chích lể an toàn phải làm đủ 5 khâu: xác định đúng huyệt, sàng lọc người không được chích, vô khuẩn, theo dõi phản ứng và thu dọn kim. Ở nhà, khâu nào cũng dễ bị sót.
Bài này bám theo chương trình Chích Lể mà Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) đang đứng lớp. Bạn sẽ thấy vì sao tự lể ở nhà rủi ro hơn mình tưởng và muốn lo cho người nhà thì nên học từ đâu.
Tự chích lễ được không? Vì sao cây kim trong hộp kim chỉ không phải kim chích lể
Chưa học bài bản thì đừng tự chích lể. Nhiều nhà vẫn làm theo kiểu ông bà: ai trúng gió thì lấy cây kim trong hộp kim chỉ ra, lau miếng cồn, chích rồi nặn máu. Ông bà làm vậy vì thương con cháu, có điều cách truyền miệng đó thiếu mất mấy khâu an toàn quan trọng nhất.
Lau cồn không làm cây kim thành kim chích lể. Kim chích lể phải vô khuẩn, đóng gói sẵn, xé bao ngay trước khi chích và chỉ dùng một lần. Kim đã dùng thì rửa hay lau cồn cũng không dùng lại, vì máu và vật sắc nhọn là những đường lây nhiễm chính. Đó là nguyên tắc Một kim – một người bệnh. Kim nào mới đúng chuẩn thì bạn xem ở bài kim chích lể, kim tam lăng.
Chỗ nào đau thì chích chỗ đó cũng không đúng. Mỗi huyệt có vị trí định khu riêng, phải xác định chính xác rồi mới chích. Chích lể là phương pháp hỗ trợ để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc, chứ không phải chích một lần là hết đau. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (phác đồ cổ truyền Việt Nam kèm kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân) ghi rõ: "Có những ca tuyệt đối không được tự làm."
Tự chích lể cho chính mình còn rủi ro hơn chích cho người nhà
Nhiều người nghĩ tự làm cho mình là chắc ăn nhất, vì "mình biết mình đau chỗ nào". Nhưng chính cái "biết chỗ đau" đó lại dễ sai nhất, và tự chích cho mình còn mất thêm mấy lớp bảo vệ.
- Chỗ đau chưa chắc là chỗ chích. Giáo trình dặn rõ: không để người bệnh tự chỉ huyệt, không chích thử vùng bất kỳ. Khi tự chích thì người chỉ huyệt cũng là người cầm kim, thấy nhức chỗ nào là dễ đâm luôn chỗ đó.
- Có vùng mình không nhìn thấy, tay cũng không với tới cho đàng hoàng. Gáy với vai nằm sau lưng, vòng tay ra sau thì khó mà giữ kim nhẹ và đúng chỗ. Người làm nghề xác định vùng này ra sao thì bạn coi bài Đại chùy – Kiên tỉnh. Vùng thái dương – trán thì nhiều mạch máu, phải sát khuẩn rộng, chích nông, nhẹ tay và tránh mạch máu lớn. Mấy chỗ này phải để tay người đã học làm.
- Lỡ sắp xỉu thì không có ai ngừng tay giùm. Trong lúc chích và sau khi chích, người làm phải để ý sắc mặt, bắt mạch, hỏi coi có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không. Da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là dấu hiệu sắp ngất, gặp là phải ngừng ngay. Mà tới lúc đó thì chính bạn là người cần được giúp.
Sách Phác Đồ còn dặn thêm hai điều. Tư thế người được chích phải thật thoải mái, còn người quá sợ kim mà cứ ép làm thì dễ choáng ngất. Phải vặn người mới tự chích được thì thoải mái sao nổi. Chích lể an toàn cần có một người làm đã học, một người được chích, và có người theo dõi suốt buổi.
Tự lể ở nhà hay thiếu 5 khâu nào?
Tự lể ở nhà ít khi hỏng ở mũi kim. Nó hay hỏng ở mấy khâu trước và sau mũi kim. Bảng dưới gom 5 khâu từ phần an toàn của giáo trình, để bạn thấy khoảng cách giữa người đã học và người tự làm ở nhà, không phải để tự chấm điểm rồi tự cầm kim.
| Khâu | Người đã học làm gì | Ở nhà hay bị bỏ qua chỗ nào |
|---|---|---|
| 1. Xác định đúng huyệt | Tìm huyệt theo vị trí giải phẫu định khu rồi mới chích | Chích thử vùng bất kỳ, để người bệnh tự chỉ huyệt, làm theo kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng |
| 2. Sàng lọc chống chỉ định | Hỏi kỹ tiền sử, thuốc đang dùng; nhận ra người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược | Không hỏi gì cả, chích luôn |
| 3. Vô khuẩn, phòng ngừa chuẩn | Vệ sinh tay trước và sau khi chích, đeo găng khi có nguy cơ dính máu, kim vô khuẩn dùng một lần | Lau cồn rồi xài lại kim, đây là đường lây nhiễm chéo qua máu |
| 4. Theo dõi trong và sau khi chích | Để ý sắc mặt, mạch, hỏi có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không; thấy da tái, mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là ngừng ngay | Không ai nhìn người bệnh, chỉ lo nhìn chỗ chích |
| 5. Thu dọn kim và chất thải | Bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng, gom bông gạc dính máu như chất thải lây nhiễm | Kim với bông gạc vứt chung thùng rác nhà |
Giáo trình kể ra các tai biến khi chích là ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ và bỏng da khi giác lửa, và nói tất cả đều phòng được nếu đúng quy trình. Từng cái được nói kỹ ở bài chích lể có nguy hiểm không. Mà "đúng quy trình" nghĩa là làm đủ 5 khâu ở trên.
Vì vậy học viên của Lương Y Xuân Trần thuộc phương châm này trước khi cầm kim: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Thiếu một khâu thôi là chưa nên cầm kim, dù tay đã quen cỡ nào.
Ai trong nhà không nên chích, và có người trúng gió thì làm gì?
Người không nên chích thường trông khỏe như mọi người khác, nhìn bề ngoài thì không nhận ra được. Muốn biết thì phải hỏi tiền sử và hỏi thuốc đang uống.
Giáo trình ghi rõ 4 trường hợp không chích lể: rối loạn đông máu (chích xong máu chảy kéo dài, khó cầm), phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược. Bạn đọc kỹ ở bài 4 trường hợp không chích lể. Ngoài ra sách Phác Đồ còn kể nhóm phải thận trọng, tức là hỏi kỹ, nhẹ tay, hoặc không làm:
- Người đang uống thuốc chống đông.
- Người bị tiểu đường: vết chích lâu lành, dễ nhiễm trùng.
- Người quá sợ kim: ép làm thì dễ choáng ngất.
Chuyện ông bà đang uống thuốc gì, con cháu nhiều khi cũng không nắm.
Gặp các cờ đỏ dưới đây thì không chích, đưa tới cơ sở y tế:
- Khó thở nặng, đau ngực, ho ra máu.
- Sốt cao li bì, co giật.
- Vùng đau sưng nóng đỏ, có mủ.
- Rối loạn đại tiểu tiện kèm tê yếu tay chân.
Vậy trong nhà có người trúng gió, cảm nắng thì sao? Nếu nhẹ, cho người đó nằm nghỉ rồi nhờ người đã được đào tạo xem giùm. Nếu nặng hoặc càng lúc càng tệ, đưa tới cơ sở y tế liền, đừng chích thử. Chích lể chỉ là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Huyệt Thập tuyên ở đầu ngón tay đúng là được dùng để xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, nhưng không dùng cho chấn thương sọ não, đau bụng cấp ngoại khoa, sốt cao co giật nặng (đọc thêm về Thập tuyên).
Muốn chăm người nhà bằng chích lể thì bắt đầu học từ đâu?
Bạn bắt đầu từ phần an toàn, chưa phải từ cây kim. Chương trình của Lương Y Xuân Trần đi theo đúng tinh thần "an toàn học trước, kỹ thuật học sau". Môn đầu tiên là "Kiến thức cơ sở về Y học cổ truyền và an toàn trong chích lể", dạy kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn và phòng ngừa chuẩn. Đây là môn bắt buộc, học xong mới qua mô đun "Kỹ thuật chích lể".
Trong lúc chưa học, bạn vẫn tự kiểm tra được người chích cho người nhà mình có làm đúng không. Bạn coi 4 điểm sau:
- Có dùng kim vô khuẩn mới, mỗi người một kim không?
- Có rửa tay và đeo găng không?
- Trước khi chích có hỏi người nhà bạn có bầu không, có bị rối loạn đông máu không, có đang quá suy nhược không? Chỗ da định chích có đang nhiễm trùng không?
- Chích xong có bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng không? Trong và sau khi chích có hỏi người nhà bạn thấy chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không?
Thiếu một điểm là nên dừng lại.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về chuyện kiểm tra trước, đừng vội chích, trên kênh YouTube:
Bạn có thể đi theo 3 nấc:
- Xem miễn phí để hiểu. Trang Quà tặng có 12 bài chọn lọc, mỗi bài nói về một vùng. Kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng.
- Học nền online. Khóa Chích Lể Chuyên Sâu có 20 bài. Phần A dạy nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B dạy chích lể theo từng vấn đề. Học phí ưu đãi 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ).
- Lên lớp trực tiếp, có người kèm tay. Lớp Sài Gòn/Bình Dương 6.800.000đ, lớp Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ. Bài học chích lể ở đâu so sánh các hình thức học này.
Người giảng là Lương Y Trần Thị Hồng Xuân. Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y, đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam lẫn miền Bắc, trực tiếp đứng lớp, soạn bài giảng và quay toàn bộ video của chương trình. Hằng ngày Lương Y vẫn làm nghề tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân.
Muốn xem thêm bài giảng và lịch lớp, bạn theo dõi Lương Y Xuân Trần trên kênh YouTube Xuân Trần và Facebook Xuân Trần.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ tự chích rồi thấy chóng mặt, vã mồ hôi thì làm sao?
Ngừng ngay và nằm xuống nghỉ, gọi người nhà ngồi kế bên coi sắc mặt. Không đỡ hoặc càng lúc càng mệt thì đưa tới cơ sở y tế liền. Vết chích sau đó sưng nóng đỏ cũng nên đi khám. Chích một mình thì lúc sắp ngất không ai đỡ, nên đừng bao giờ tự chích một mình. Xem thêm dấu hiệu sắp ngất khi chích lể.
Mua bộ kim vô trùng về tự trích lể tại nhà đã đủ an toàn chưa?
Chưa đủ. Kim vô trùng chỉ lo được một phần của khâu vô khuẩn. Bạn vẫn phải học xác định huyệt, sàng lọc người không được chích, theo dõi trong và sau khi chích, rồi thu dọn kim. Trang dụng cụ cũng ghi rõ kim chích lể chỉ nên dùng khi đã được hướng dẫn kỹ thuật và vô trùng.
Tự lể ở nhà bằng kim may, kim dùng chung cả nhà hay kim đã lau cồn có sao không?
Có sao. Kim chích lể là kim vô khuẩn dùng một lần; kim đã rửa hay lau cồn cũng không được dùng lại, để phòng lây nhiễm chéo qua đường máu.
Học online xong có tự chích lễ cho ông bà, cha mẹ được không?
Học online giúp bạn nắm chắc vô khuẩn, chống chỉ định và cách theo dõi người được chích. Còn muốn làm cho người khác, kể cả người nhà, thì nên học thêm lớp thực hành trực tiếp, có người cầm tay chỉ việc. Lịch lớp bạn hỏi qua Zalo trợ lý 0327 668 134.
Thương cha mẹ nên muốn tự tay làm, chuyện đó dễ hiểu. Có điều cái khó không nằm ở mũi kim mà ở mấy khâu trước và sau nó. Còn thắc mắc thì gọi 0354 458 941 hoặc nhắn Zalo trợ lý ở trên.
Một kim – một người bệnh.
