Làm ấm bàn chân mùa đông an toàn nhất là giữ chân khô, mang tất vừa chân, ngâm nước ấm vừa phải (thử bằng khuỷu tay), day huyệt Dũng tuyền nhẹ tay, vận động cổ chân và giữ ấm cả phần trên người. Mỗi tối và mỗi sáng bạn dành thêm 3 phút xoa dầu làm ấm thì dễ giữ được thói quen này.
Biên soạn theo kinh nghiệm nghề của Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần), hơn 10 năm làm nghề Đông y · Cập nhật: 06/11/2026 · Thời gian đọc: khoảng 18 phút
Trời vừa trở lạnh là nhiều người đã thấy đôi chân lạnh ngắt, nằm cả tiếng trong chăn vẫn chưa ấm nên khó ngủ. Có người nghe mách thì hơ chân bên bếp lửa, ôm túi chườm thật nóng đi ngủ, hoặc ngâm nước "càng nóng càng tốt". Mấy cách này lại dễ gây bỏng nhất, nhất là với người chân kém cảm giác.
Tóm tắt nhanh: Phần lớn trường hợp chân lạnh mùa đông là do trời lạnh và ít vận động. Giữ khô, giữ ấm, vận động đều và ngâm nước ấm vừa phải giúp chân ấm hơn, dễ chịu hơn và nhiều người dễ ngủ hơn. Người tiểu đường hay người tê chân thì không ngâm nước nóng, không hơ lửa và nên nhờ người khác thử nhiệt. Nếu chân lạnh cả khi trời không lạnh, ngón chân đổi màu, tê kéo dài hoặc có vết loét lâu lành, bạn nên đi khám.
Vì sao cứ vào đông là bàn chân lạnh nhất?
Bàn chân nằm xa thân mình nhất. Khi trời lạnh mà bạn lại ngồi một chỗ, ít đi lại, thì chân là chỗ lạnh trước và lâu ấm nhất. Theo Vinmec – bàn chân và bàn tay lạnh, trẻ nhỏ và người lớn tuổi dễ mất nhiệt hơn người khác. Hút thuốc và căng thẳng kéo dài cũng làm tay chân lạnh hơn.
Chân lạnh về đêm có phải bệnh không?
Thường thì không. Ban đêm trời xuống lạnh hơn, bạn lại nằm yên nên chân lạnh là chuyện dễ hiểu. Bạn tự phân biệt hai trường hợp:
- Lạnh vì trời: chỉ lạnh khi trời lạnh, ủ ấm một lúc là đỡ, màu da bình thường, không tê không đau. Phần lớn chưa cần lo.
- Lạnh bất kể thời tiết: trời không lạnh mà chân vẫn lạnh, hoặc lạnh kèm đổi màu, tê, đau, vết thương lâu lành. Trường hợp này nên đi khám (xem phần cuối bài).
Ngoài trời lạnh, chân lạnh còn do gì?
Vinmec liệt kê một số bệnh có thể làm tay chân lạnh:
- thiếu máu do thiếu sắt, thiếu vitamin B12;
- suy giáp;
- tổn thương thần kinh do tiểu đường;
- bệnh mạch máu ở chân (nhất là ở người tiểu đường), bệnh tim;
- hội chứng Raynaud (Raynaud's): ngón tay, ngón chân đổi màu trắng, xanh tím rồi đỏ khi gặp lạnh hoặc căng thẳng, kèm tê, kim châm (NHS – Raynaud's).
Những bệnh này phải được bác sĩ khám và làm xét nghiệm mới biết, ở nhà không tự đoán được. Nếu trời lạnh mà bạn đau vai gáy, đau lưng, bạn xem bài trời lạnh đau nhức vai gáy, lưng.
Tay chân lạnh theo Đông y là do đâu?
Theo quan niệm Đông y, bàn tay và bàn chân hay lạnh trước vì hàn lạnh làm khí huyết khó tới nuôi những vùng ở xa. "Khí huyết" là cách Đông y gọi dòng nuôi dưỡng chảy khắp cơ thể. Dòng này đi theo các đường gọi là kinh lạc, trên đó có các huyệt vị, tức những điểm mà thầy thuốc y học cổ truyền (YHCT) dùng để thăm khám và tác động. Xoa bóp bấm huyệt hay chích lể cũng dựa trên nền tảng này.
Lương Y Xuân Trần thăm khám bằng cách sờ tay trực tiếp lên vùng cần xem. Theo kinh nghiệm của Lương Y, chỗ nóng thường là chỗ đang viêm, còn chỗ lạnh là chỗ máu không tới, hàn khí tụ lại (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y cũng nói rõ là nếu khách đã đi khám và chụp chiếu thì sẽ làm dựa trên kết quả đó. Với người thầy thuốc, bàn chân lạnh là dấu hiệu để chú ý, chưa phải kết luận bệnh.
"Hàn tòng túc khởi" nghĩa là gì?
"Hàn tòng túc khởi" nghĩa là lạnh từ chân mà vào. Đây là câu truyền miệng trong Đông y, ý nói bàn chân là cửa ngõ để hàn lạnh nhập vào người, nên giữ ấm chân cũng là giữ ấm cả cơ thể. Bạn nên hiểu đây là quan niệm để nhắc nhau giữ ấm, không phải kết luận nghiên cứu hay một chẩn đoán.
Câu này hay được nhắc cùng huyệt Dũng tuyền. Theo Nhà thuốc Long Châu, Dũng tuyền nằm ở chỗ lõm khoảng 1/3 trước gan bàn chân khi bạn co các ngón lại, và là huyệt đầu tiên của kinh Thận. Vì huyệt mở đầu kinh Thận nằm ngay gan bàn chân nên dân gian hay gắn chuyện chân lạnh với chuyện "thận". Cách day huyệt này có ở phần 7 cách bên dưới.
Nếu những ngày ẩm ướt bạn vừa lạnh chân vừa nhức các khớp, bạn đọc thêm bài trời mưa ẩm đau nhức xương khớp.
Chân lạnh có phải thận yếu, có nên tự uống thuốc bổ?
Không. Bạn đừng tự kết luận mình "thận yếu" chỉ vì chân hay lạnh, và cũng đừng tự mua thuốc bổ về uống. Mỗi người lạnh chân có thể do một cơ địa khác nhau, phải được thầy thuốc thăm khám trực tiếp mới biết, và có những nguyên nhân phải khám Tây y mới phát hiện ra.
Trong một video bài giảng của Lương Y Xuân Trần về người lớn tuổi bị gai gối, Lương Y hỗ trợ luôn cả vùng cổ chân và tình trạng lạnh chân của khách. Lương Y giải thích theo Đông y rằng hàn lạnh làm khí huyết không tới nuôi khớp. Dù vậy, Lương Y vẫn khuyên khách nên đi thăm khám, và nếu có dùng thực phẩm bổ sung thì đừng lạm dụng. Việc đầu tiên bạn nên làm là giữ ấm chân đúng cách mỗi ngày.
Làm ấm bàn chân mùa đông tại nhà: 7 cách nào an toàn, dễ làm?
Có 7 cách bạn tự làm được ở nhà: giữ chân khô, mang tất vừa chân, ngâm chân nước ấm vừa, day huyệt Dũng tuyền, vận động cổ chân và ngón chân, ăn uống ấm bụng, giữ ấm phần trên cơ thể. Cái khó là làm đều mỗi ngày và làm cho an toàn. Mặc ấm, không mặc đồ bó, vận động hằng ngày, mang tất khi ngủ, xoa bóp tay chân và bỏ thuốc lá đều là lời khuyên trong bài của Vinmec về bàn chân và bàn tay lạnh.
1. Lau khô chân rồi mới ủ ấm - Làm thế nào: tắm xong thì lau thật khô bàn chân, lau kỹ từng kẽ ngón rồi mới mang tất. Đi giày cả ngày mà chân ra mồ hôi thì thay đôi tất khô. - Vì sao: chân còn ẩm mà mang tất ủ vô thì vẫn thấy lạnh.
2. Mang tất len hoặc cotton vừa chân, thay mỗi ngày - Làm thế nào: chọn tất len hoặc cotton dày vừa phải, ôm chân mà không thít. Ngày nào cũng thay đôi sạch. Người hay lạnh chân thì mang tất cả khi đi ngủ, Vinmec cũng khuyên như vậy. - Vì sao: Vinmec dặn mặc ấm nhưng không mặc đồ bó; tất chật, cổ tất thít chặt thì mang vô vẫn không ấm hơn. - Lưu ý: sáng dậy thấy cổ chân hằn vết thun là tất đang bó, nên đổi đôi rộng hơn.
Ngâm chân nước gừng bao nhiêu độ là an toàn?
Bạn không cần nhiệt kế: nhúng khuỷu tay vô chậu, thấy ấm dễ chịu, không rát là vừa. Đừng nghe lời khuyên ngâm nước thật nóng trên mạng, vì nóng quá dễ bỏng, nhất là với người chân đã giảm cảm giác.
3. Ngâm chân nước ấm vừa - Làm thế nào: đổ nước ấm ngập qua mắt cá, thử bằng khuỷu tay rồi mới ngâm, ngâm chừng 15–20 phút. Muốn bỏ vài lát gừng đập dập cho thơm cũng được. Ngâm xong lau khô từng kẽ ngón rồi mang tất liền, đừng đi chân trần trên nền gạch. - Vì sao: ngâm nước ấm giúp chân ấm lên, người thư giãn, nhiều người thấy dễ ngủ hơn. Điều quyết định là nước ấm vừa và ngâm đều, bạn đừng mong nước gừng "bổ" hay "chữa" được gì thêm. - Lưu ý: không ngâm khi bàn chân có vết thương, vết trầy, hoặc đang sưng, nóng, đỏ. Người tiểu đường hoặc hay tê chân thì không ngâm nước nóng và nên nhờ người nhà thử nước giùm.
Thử nước trước khi ngâm là nguyên tắc nghề hẳn hoi chứ không phải cẩn thận thừa. Trước khi đắp thuốc nóng cho khách, Lương Y Xuân Trần luôn thử độ nóng trên tay mình trước, nóng nhưng không phỏng, vừa làm vừa hỏi khách có chịu được không (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Tờ hướng dẫn chăm sóc bàn chân người tiểu đường của NHS (ELFT) dặn thử nước bằng khuỷu tay hoặc nhờ người khác thử, vì cảm giác ở bàn chân của họ có thể đã giảm, không còn nhận ra nước đang quá nóng.
Huyệt Dũng tuyền ở đâu, day thế nào cho đúng?
Huyệt Dũng tuyền nằm ở chỗ lõm khoảng 1/3 trước gan bàn chân, co các ngón chân lại là thấy rõ (Long Châu). Bạn chỉ cần day nhẹ tay sau khi đã xoa ấm gan bàn chân, không cần ấn mạnh.
4. Day huyệt Dũng tuyền - Làm thế nào: theo hướng dẫn xoa bóp, bấm các huyệt ở gan bàn chân của Vinmec, bạn lấy lòng bàn tay xoa khắp gan bàn chân cho ấm trước. Sau đó dùng bụng ngón cái ấn vô chỗ lõm, giữ khoảng 15–30 giây rồi chuyển qua day tròn. Mỗi ngày làm 1–2 lần. - Vì sao: xoa ấm trước rồi mới ấn thì dễ chịu hơn, đúng thứ tự "làm ấm trước, ấn sau" mà Lương Y Xuân Trần vẫn làm ở cơ sở. - Lưu ý: đừng ấn quá mạnh, cũng đừng ghì lâu một chỗ. Không day khi vừa ăn no, sau khi uống rượu, đang sốt hoặc đang viêm cấp, chân đang đau, bị chấn thương hay có vết thương hở (Vinmec).
5. Vận động cổ chân, ngón chân khi ngồi lâu - Làm thế nào: ngồi làm việc hay coi tivi lâu thì chừng một tiếng đứng dậy một lần. Xoay cổ chân hai chiều, co duỗi các ngón chân, nhón gót lên xuống vài lượt. - Vì sao: vận động hằng ngày có trong lời khuyên của cả Vinmec lẫn NHS. Lương Y Xuân Trần cũng hay nhắc người lớn tuổi ít vận động, ngồi một chỗ lâu thì khớp háng dễ cứng, nên chịu khó vận động, tập thể dục (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). - Lưu ý: nếu đêm hay bị vọp bẻ bắp chân, bạn đọc thêm bài chuột rút bắp chân ban đêm.
6. Ăn uống đủ chất, uống ấm, bớt caffeine - Làm thế nào: mùa đông nên ăn đồ nấu chín, uống nước ấm, bớt đồ uống đá, nhất là buổi tối. Bớt cà phê, trà đặc. - Vì sao: trang NHS về hội chứng Raynaud xếp chuyện ăn uống cân bằng và hạn chế caffeine vào những việc nên tự làm ở nhà. - Lưu ý: ăn uống không thay được thuốc; đừng tự mua thực phẩm bổ sung về uống chỉ vì hay lạnh chân.
7. Giữ ấm phần trên và bỏ thuốc lá - Làm thế nào: ra đường thì đội mũ, quàng khăn, mang găng. Trong nhà đóng bớt cửa cho kín gió. Ai hút thuốc thì nên bỏ. - Vì sao: giữ nhà ấm, mặc ấm cả người và bỏ thuốc lá đều là khuyến cáo của Vinmec lẫn NHS. Cả người lạnh thì chân khó ấm được.
ĐỪNG làm: - Ngồi hơ chân sát bếp lửa, lò sưởi cho mau ấm. - Ôm túi chườm quá nóng áp sát da rồi ngủ quên.
Hai việc này dễ gây bỏng mà mình không hay, nguy hiểm nhất với người tiểu đường hoặc người chân đã giảm cảm giác (NHS ELFT).
Các cách này hiệu quả tới đâu?
Chúng giúp chân ấm lên, người thư giãn và nhiều người dễ ngủ hơn, nhưng không làm hết hẳn chứng chân lạnh, cũng không "bổ thận". Giữ ấm, vận động, bỏ thuốc lá là khuyến cáo chung, an toàn. Ngâm chân, xoa bóp, day Dũng tuyền là kinh nghiệm của YHCT, dùng để tự chăm sóc ở nhà, chưa có nghiên cứu mạnh riêng cho chứng chân lạnh.
Vì sao nên xoa dầu làm ấm chân hai lần mỗi ngày, sáng và tối?
Lý do chính là xoa dầu nhanh và dễ duy trì: mỗi lần chỉ khoảng 3 phút, tối nào bận không ngâm chân được thì vẫn làm được. Vinmec có liệt kê xoa bóp tay chân trong các cách giúp hạn chế tay chân lạnh. Dầu giúp tay lướt trơn, da không bị kéo rát. Nguyên tắc chỉ có một: làm ấm trước, lực vừa đủ, xoa đều mỗi ngày.
Vì sao nên xoa vào buổi tối, buổi sáng và sau khi vệ sinh cá nhân?
Đây là những lúc chân dễ bị lạnh, và vốn là việc bạn làm mỗi ngày nên gắn việc xoa dầu vào thì khó quên.
- Buổi tối, trước khi ngủ: nhiều người nằm trằn trọc vì chân lạnh. Xoa xong bạn mang tất vào, như Vinmec khuyên người hay lạnh chân.
- Buổi sáng, sau khi thức dậy: vừa ra khỏi chăn ấm đã gặp không khí lạnh; người lớn tuổi dễ mất nhiệt càng nên làm.
- Ngay sau khi vệ sinh cá nhân: da sạch, dầu thấm đều, chân vừa gặp nước nên làm ấm lại ngay là đúng lúc.
Xoa dầu làm ấm chân thế nào cho đúng trong 3 phút?
Bạn làm 5 bước, mỗi bên chân khoảng một phút rưỡi:
- Lau thật khô chân, nhất là kẽ các ngón.
- Lấy một ít dầu ra lòng bàn tay, chà hai tay vào nhau cho ấm rồi mới đặt lên chân.
- Xoa khắp gan bàn chân bằng lòng bàn tay, rồi xoa lên mu bàn chân và cổ chân. Lực vừa phải, chân thấy ấm và dễ chịu là được.
- Day huyệt Dũng tuyền. Dùng bụng ngón cái ấn vừa phải vào chỗ lõm 1/3 trước gan bàn chân, giữ 15–30 giây rồi day tròn, không ấn quá mạnh (Vinmec – xoa bóp huyệt gan bàn chân).
- Mang tất ngay để giữ ấm.
Ở cơ sở, Lương Y Xuân Trần luôn xoa dầu làm ấm, làm mềm và làm trơn vùng gót trước. Sau đó Lương Y mới ấn nhẹ, ở mức "vừa đủ" để khách không khó chịu (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Lương Y cũng thường nhắc học viên phải thoa dầu xoa bóp để không làm trầy da khách (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Xoa dầu làm ấm chân cần lưu ý an toàn gì?
Dầu chỉ giúp chân ấm và thư giãn, không chữa bệnh, không "bổ thận". Khi xoa, bạn nhớ:
- Thử một ít dầu ở mặt trong cổ tay trước. Nếu da đỏ hoặc rát thì ngưng dùng.
- Không xoa lên vết thương hở, chỗ da trầy hoặc da đang viêm. Tránh để dầu dính vào mắt, xoa xong thì rửa tay.
- Không xoa bóp, day huyệt khi vừa ăn no, sau khi uống rượu hoặc khi đang sốt (Vinmec).
- Trẻ nhỏ và người da nhạy cảm nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng.
- Người tiểu đường hoặc bị tê chân chỉ nên xoa nhẹ, và mỗi ngày nên xem kỹ bàn chân có vết trầy nào không.
Bạn dùng loại dầu xoa bóp làm ấm thông thường, hợp với da mình là được. Bài này không giới thiệu loại dầu cụ thể nào.
Ở cơ sở, Lương Y Xuân Trần làm ấm trước khi trị liệu thế nào, và bạn học được gì?
Ở cơ sở, Lương Y Xuân Trần làm ấm và làm mềm vùng cần xử lý trước, xong mới tác động, dù khách đau lưng, đau gót hay tê tay. Bạn không giải cơ hay chích lể ở nhà, nhưng vẫn mang nguyên tắc đó về dùng cho đôi bàn chân lạnh.
Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân ở P. Phú Lợi, TP.HCM treo biển hiệu ghi ba việc: bấm huyệt, đả thông kinh lạc và đắp cao giải hàn. "Đắp cao" là đắp lớp thuốc thảo dược dạng sệt lên da để làm ấm. "Giải hàn" là xua cái lạnh mà Đông y gọi là hàn khí.
Có những khách đau lưng mà sợ đau, sợ giải cơ mạnh. Với họ, Lương Y đắp cao làm ấm trước, rồi ủ kín bằng tấm bọc và khăn. Suốt buổi làm không bật quạt, không bật máy lạnh (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ở nhà cũng vậy: ngâm hay xoa xong thì mang tất liền để giữ hơi ấm.
Vùng gót chân cũng theo đúng thứ tự đó, và thói quen xoa dầu sáng – tối ở trên đi theo trình tự này. Lương Y có video bài giảng về vùng gót – gan bàn chân trên kênh YouTube Xuân Trần:
Nếu gót chân thốn buốt ngay bước đầu tiên khi xuống giường buổi sáng, bạn xem bài gai gót chân thốn gót buổi sáng.
Vì sao Lương Y luôn làm ấm trước rồi mới tác động?
Làm mềm, làm ấm trước thì khách đỡ đau, người làm cũng đỡ tốn sức. Lương Y gọi bước này là "mồi" trước khi bật cơ (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Trong một video bài giảng khác của Lương Y Xuân Trần, Lương Y nêu ba lợi ích khi đắp thuốc thảo dược làm ấm trước:
- hỗ trợ cho cả quá trình xử lý;
- người làm bớt phải chà miết mạnh lên người khách;
- giải cơ nhanh hơn.
Lương Y cũng dặn không giải cơ quá mức, mỗi buổi chỉ làm vừa đủ. Ở nhà cũng vậy: xoa thật mạnh hay ngâm thật lâu không giúp gì thêm, làm đều mỗi ngày mới quan trọng. Lương Y còn dặn phải quan sát kỹ tình trạng chân khách trước khi đắp cao nóng, vì có trường hợp không nên đắp nóng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Vì sao người làm nghề phải làm mềm trước, bạn đọc bài giải cơ trước khi chích lể.
Khách đang đau cấp thì Lương Y xử lý ra sao?
Khách đang đau cấp thì Lương Y không đè nắn, không chỉnh, vì làm vậy rất nguy hiểm. Lương Y làm mềm, làm ấm trước bằng cứu ngải hoặc đắp cao (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). "Cứu ngải" là hơ ấm bằng ngải cứu khô, do người trong nghề làm tại cơ sở.
Khi ấn, Lương Y dạy kiểu ấn có "bơm": nhấn rồi nhả đều tay. Khách thấy đau là nhả ra, không ấn ghì một chỗ. Khách chịu được thì giữ lực, không chịu được thì hạ xuống (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Ở nhà, bạn áp dụng được gì từ cách làm này?
Bạn mang về được bốn điều: làm ấm trước rồi mới day; lực vừa đủ, thấy đau là nhẹ tay lại; ấn – nhả có nhịp, không ghì một chỗ; làm đều mỗi ngày.
Giải cơ sâu và chích lể là việc của người đã được đào tạo, làm tại cơ sở sau khi thăm khám. Bạn đừng tự chích ở nhà, và người nhà cũng không nên giải cơ mạnh cho nhau. Bài tự chích lể tại nhà giải thích lý do. Muốn xem Lương Y làm thực tế, bạn theo dõi kênh YouTube Xuân Trần (hơn 60 video bài giảng chia sẻ miễn phí) và Facebook Xuân Trần. 12 bài giảng chọn lọc được gom sẵn ở trang Quà tặng của Chích Lể.
Ai cần đặc biệt cẩn thận khi ngâm chân, chườm ấm, xoa dầu?
Có bốn nhóm dễ bị bỏng mà không hay biết: người tiểu đường, người tê chân, người lớn tuổi và trẻ nhỏ. Họ vẫn làm ấm chân được, chỉ cần làm nhẹ hơn và có người thử nhiệt giúp. Theo Vinmec, tiểu đường có thể làm tổn thương thần kinh ở chân; NHS ELFT lưu ý khi đó cảm giác ở chân giảm nên nước quá nóng có khi không nhận ra.
Người tiểu đường ngâm chân được không?
Được, nhưng chỉ ngâm nước ấm vừa, không dùng nước nóng. Tờ hướng dẫn chăm sóc bàn chân người tiểu đường của NHS ELFT dặn ba điều:
- Thử nước bằng khuỷu tay, hoặc nhờ người khác thử giúp. Đừng thử bằng bàn chân.
- Không ngồi hơ chân trước bếp lửa hay lò sưởi.
- Cẩn thận với túi chườm nóng, nhất là khi kê sát da lúc ngủ.
Tờ hướng dẫn của WWL NHS khuyên rửa chân mỗi ngày bằng nước và xà phòng nhẹ, không dùng nước nóng. Ngâm xong, lau khô kẽ ngón rồi xem lòng bàn chân có vết trầy, vết phồng không. Người tiểu đường muốn trị liệu Đông y thì đọc thêm bài tiểu đường có chích lể được không.
Người tê chân, giảm cảm giác ở chân nên làm ấm thế nào?
Chân càng ít cảm giác thì càng phải làm ấm nhẹ: nước ấm vừa, có người thử nhiệt giúp, xoa dầu lực nhẹ. Tê, kim châm hay mất cảm giác kéo dài thì nên đi khám tìm nguyên nhân. Chuyện tê chân có bài riêng: chích lể tê chân.
Người lớn tuổi, trẻ nhỏ và bà bầu cần lưu ý gì?
Theo Vinmec, trẻ nhỏ và người lớn tuổi là hai nhóm dễ mất nhiệt.
- Người lớn tuổi: con cháu thử nước giúp và xoa dầu nhẹ tay, đừng tự giải cơ mạnh cho ông bà. Xem thêm bài chích lể cho người lớn tuổi.
- Trẻ nhỏ: người lớn thử nước ngâm. Hỏi thầy thuốc trước khi thoa dầu xoa bóp làm ấm.
- Phụ nữ mang thai: hỏi bác sĩ trước khi bấm huyệt hay ngâm chân bằng nước thuốc.
Bảng tóm tắt: cách làm ấm nào, làm thế nào, ai cần cẩn thận?
| Cách làm | Làm thế nào | Ai cần cẩn thận |
|---|---|---|
| Giữ chân khô | Lau kỹ kẽ ngón sau khi rửa hay ngâm | Người tiểu đường: xem chân có vết trầy không |
| Mang tất | Tất ấm, vừa chân, không bó; mang cả khi ngủ | Người tê chân: chọn tất không siết |
| Ngâm nước ấm | Thử bằng khuỷu tay thấy ấm dễ chịu, ngâm 15–20 phút, lau khô, mang tất ngay | Người tiểu đường, tê chân, lớn tuổi: nhờ người thử nước; chân có vết thương, sưng nóng đỏ thì không ngâm |
| Day Dũng tuyền | Xoa ấm gan bàn chân, ấn lực vừa, giữ 15–30 giây rồi day tròn, 1–2 lần/ngày | Không day khi vừa ăn no, sau khi uống rượu, đang sốt, chân đang đau hay có vết thương hở; bà bầu hỏi bác sĩ trước |
| Vận động cổ chân | Xoay cổ chân, co duỗi ngón chân khi ngồi lâu | Người lớn tuổi: tập chậm, có chỗ vịn |
| Ăn chín uống ấm | Ăn đủ chất, hạn chế caffeine | Người đang điều trị bệnh: hỏi thầy thuốc trước khi dùng thực phẩm bổ sung |
| Giữ ấm phần trên | Đội mũ, quàng khăn, giữ nhà ấm | Trẻ nhỏ, người lớn tuổi: dễ mất nhiệt |
| Xoa dầu sáng – tối | Xoa 3 phút khắp gan bàn chân, mu bàn chân, cổ chân, lực vừa | Trẻ nhỏ, da nhạy cảm: hỏi thầy thuốc trước; không xoa lên da trầy, da đang viêm |
Bàn chân lạnh khi nào là dấu hiệu cần đi khám?
Bạn nên đi khám khi chân lạnh cả lúc trời không lạnh, hoặc lạnh kèm một trong các dấu hiệu dưới đây. Lúc đó, ngâm chân hay xoa dầu chỉ làm bạn dễ chịu tạm thời mà có thể bỏ sót nguyên nhân thật.
Theo NHS về hội chứng Raynaud và Vinmec về bàn chân, bàn tay lạnh, bạn nên đi khám sớm nếu có:
- Ngón chân đổi màu từng đợt. Ngón trắng bệch, rồi tím tái, rồi đỏ lên mỗi khi gặp lạnh hoặc căng thẳng.
- Chỉ lạnh, đổi màu một bên. Một bàn chân bị, bên kia bình thường.
- Đổi màu ngón lần đầu khi đã trên 30 tuổi, hoặc gặp ở trẻ dưới 12 tuổi.
- Lạnh kèm đau khớp hoặc yếu cơ.
- Tê, châm chích như kim đâm, đau nhói, mất cảm giác kéo dài. Có thể liên quan tới tổn thương các dây thần kinh đi ra tay chân.
- Chân đau khi đi lại, vận động. Đây có thể là gợi ý của vấn đề tuần hoàn ở chân.
- Có vết loét hoặc vết thương ở chân lâu lành.
- Lạnh bất kể thời tiết, kèm mệt mỏi, khó thở, chóng mặt, sợ lạnh toàn thân hoặc tăng cân không rõ lý do.
- Bạn đang điều trị tiểu đường, bệnh tim hoặc bệnh mạch máu ở chân. Khi đó, thấy bàn chân có gì khác thì báo ngay cho bác sĩ đang theo dõi bạn.
Nếu các dấu hiệu trên nặng lên, tăng dần hoặc làm bạn khó sinh hoạt bình thường (NHS), đừng chờ thêm mà hãy đưa tới cơ sở y tế sớm.
Nếu chỉ đau quanh cổ chân, bạn đọc bài đau cổ chân, mắt cá chân.
Lương Y Xuân Trần nói rõ chích lể chỉ xử lý chỗ tắc nghẽn, không thay được điều trị của Tây y (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần). Ngâm chân, day Dũng tuyền, xoa dầu hay mang tất cũng vậy: đó là cách chăm sóc tại nhà, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Tóm lại, mỗi ngày nên làm gì để chân ấm suốt mùa đông?
Mỗi ngày bạn chỉ cần giữ một nếp nhỏ: chân khô, tất vừa, vận động khi ngồi lâu, và 3 phút xoa dầu làm ấm sáng, tối. Hôm nào rảnh thì ngâm chân nước ấm vừa, thử bằng khuỷu tay trước. Đừng hơ lửa, đừng ôm túi chườm quá nóng đi ngủ.
Nguyên tắc "làm ấm trước, lực vừa đủ, làm đều mỗi ngày" là cách Lương Y Xuân Trần vẫn làm cho khách ở cơ sở, và bạn mang về dùng được cho đôi chân của mình. Nếu chân lạnh kèm đổi màu, tê kéo dài hay vết thương lâu lành, bạn đi khám trước.
Ai biên soạn bài này?
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) có hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (P. Phú Lợi, TP.HCM), trực tiếp đứng lớp và biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" cho chương trình Chích Lể. Nhận định y khoa trong bài đều ghi nguồn ngay trong dòng (Vinmec, NHS, Long Châu).
Câu hỏi thường gặp
Ngâm chân nước gừng mỗi tối có tốt không?
Với người khỏe, tối nào ngâm chân nước ấm vừa khoảng 15–20 phút cũng được; gừng chỉ thêm cho thơm, cái quyết định là nhiệt độ nước. Nhúng khuỷu tay vào thấy ấm dễ chịu là được, ngâm xong lau khô kẽ ngón và mang tất liền. Người tiểu đường hoặc hay tê chân thì không dùng nước nóng, nên nhờ người nhà thử nước giùm, theo tờ hướng dẫn chăm sóc bàn chân của NHS ELFT. Chân đang có vết thương hoặc đang sưng, nóng, đỏ thì không ngâm.
Chân lạnh về đêm khó ngủ thì nên làm gì trước khi lên giường?
Lau khô chân và kẽ ngón, xoa một ít dầu xoa bóp làm ấm, ấn huyệt Dũng tuyền lực vừa 15–30 giây rồi day tròn, sau đó mang tất. Cả quy trình chừng 3 phút. Nhiều người thấy chân ấm và dễ ngủ hơn, nhưng cách này không chữa được bệnh. Bạn không xoa bóp ngay sau bữa ăn no, sau khi uống rượu hay lúc đang sốt (Vinmec).
Người lớn tuổi xoa dầu làm ấm chân hằng ngày được không?
Thường là được, và người lớn tuổi lại là nhóm dễ mất nhiệt. Bạn thử dầu ở mặt trong cổ tay trước, không xoa lên chỗ da trầy, và xoa nhẹ tay ở mức "vừa đủ" như Lương Y Xuân Trần vẫn làm cho khách. Với người lớn tuổi hay lạnh chân, Lương Y khuyên nên đi khám, còn nếu có dùng thực phẩm bổ sung thì đừng lạm dụng (video bài giảng của Lương Y Xuân Trần).
Bàn chân lạnh có nên đi chích lể (chích lễ, trích lể) hay giác hơi không?
Chích lể và giác hơi là phương pháp Đông y hỗ trợ, không dùng để chẩn đoán bệnh. Việc này phải do người đã được đào tạo làm tại cơ sở, sau khi thăm khám, và bạn không tự làm ở nhà. Nếu chân lạnh kèm ngón đổi màu, tê kéo dài hoặc vết thương lâu lành thì bạn cần đi khám trước. Nếu trời lạnh còn làm bạn mỏi vai, lưng, bạn đọc thêm bài trời lạnh đau nhức vai gáy, lưng.
