Chích lể tê tay là cách người làm nghề dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào huyệt, vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, hỗ trợ giảm tê mỏi. Có điều tê tay có nhiều gốc, hội chứng ống cổ tay chỉ là một, nên phải phân biệt đúng rồi mới tính chuyện chích.
Nhiều người nghĩ tê đâu chích đó. Tê ngón tay thì chích cổ tay, nặn chút máu là xong? Không đơn giản vậy. Bài này đi theo đúng tinh thần chương trình Chích Lể (miền Nam quen gọi trích lể): hiểu gốc tê trước, biết lúc nào phải dừng, rồi mới tới chuyện kim.
Tê tay do đâu, có phải lúc nào cũng tại ống cổ tay?
Không phải. Tê ngón cái chưa chắc do cổ tay, vì dây thần kinh có thể bị chèn ngay từ cổ, có khi cả ở cổ lẫn cổ tay. Người làm nghề phải tự xác định gốc tê, không để người bệnh chỉ chỗ nào chích chỗ đó.
Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" chia tê tay thành 3 nhóm, cộng thêm 1 kiểu ở khuỷu. Bạn dò thử xem mình gần với dòng nào:
| Kiểu tê | Dấu hiệu hay gặp | Điểm phân biệt |
|---|---|---|
| Ống cổ tay | Tê ngón cái, trỏ, giữa và nửa ngón áp út; nặng về đêm hoặc khi gập cổ tay lâu | Vẩy tay thấy đỡ, cổ không đau; bị lâu thì khó cầm nắm, có thể thành ngón cò súng |
| Gốc ở cổ | Mỏi cổ vai một bên, rồi tê lan theo một dải xuống tay cùng bên | Ngửa, nghiêng, xoay cổ về bên tê thì tê tăng |
| Khuỷu (thần kinh trụ) | Tê ngón út và nửa ngón áp út | Tì hoặc gập khuỷu lâu thì nặng hơn, cổ không đau |
| Dưới xương quai xanh | Tê mỏi cả cánh tay | Nặng khi giơ tay cao lâu (phơi đồ, chải tóc, ngủ gác tay lên đầu) hoặc mang balo nặng |
| Cờ đỏ | Tê hai tay, vụng tay, đi loạng choạng | Không chích, đi khám ngay |
Bảng chỉ để định hướng, không thay chẩn đoán. Nhưng nhìn vô là thấy: ngón út với nửa ngón áp út đi theo dây thần kinh trụ, không chạy qua ống cổ tay, vậy tê ngón út mà chỉ lo chích cổ tay thì sao trúng gốc? Các nhóm vấn đề chích lể thường hỗ trợ, kèm giới hạn của từng nhóm, có trong bài Chích lể chữa bệnh gì?.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về nguyên nhân tê tay trên kênh YouTube Xuân Trần:
Khi nào tê tay không được chích lể, phải đi khám ngay?
Biết gốc tê rồi, việc kế tiếp là biết lúc nào phải dừng. Có ca tê do tủy cổ bị chèn, mạch máu bị ép, hay do nguyên nhân khác cần bác sĩ tìm ra. Mấy ca đó người làm nghề không đặt kim.
Dấu hiệu riêng của tê tay, gặp là dừng tay:
- Tê cả hai tay, hoặc tê cả tay lẫn chân, kèm vụng tay (khó cài cúc, chữ viết xấu đi) và đi loạng choạng: nghi chèn tủy cổ.
- Teo cơ ở gò ngón cái hoặc bàn tay, yếu tay tăng nhanh, cầm đồ hay rớt.
- Tay lạnh, tái, tím, mạch cổ tay yếu, hoặc sưng phù cả cánh tay: nghi mạch máu bị chèn.
- Tê xuất hiện sau chấn thương cổ như té ngã, tai nạn.
- Tê kèm sốt, sụt cân không rõ lý do, hoặc đau dữ dội về đêm mà nằm nghỉ cũng không đỡ.
- Rối loạn đại tiểu tiện.
- Người tiểu đường đã có vết lở loét, vết thương lâu lành.
Chống chỉ định chung của chích lể: rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông, phụ nữ có thai, vùng da đang nhiễm khuẩn, người quá suy nhược. Chi tiết nằm trong bài 4 trường hợp tuyệt đối không chích lể.
Có một trong các dấu hiệu trên thì đưa người bệnh tới cơ sở y tế liền, đừng chờ thử thêm vài buổi. Chích lể là phương pháp hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Chích lể giúp được tới đâu, bạn xem thêm bài Chích lể có tốt không?.
Chích lể hội chứng ống cổ tay có sợ trúng dây thần kinh không?
Qua được phần cờ đỏ, đây là câu người bị tê tay hay hỏi nhất, và lo vậy là đúng. Sách Phác Đồ ghi rõ: dây thần kinh giữa nằm ngay dưới hai điểm chính ở cổ tay. Vùng này không cho phép kiểu "chích đại cho ra máu". Người làm nghề đàng hoàng phải giữ mấy nguyên tắc:
- Xác định đúng điểm, đúng độ sâu. Không chích thử vùng bất kỳ, không bỏ bước xác định vì "quen tay".
- Giải cơ trước, chích sau. Sách ghi giải cơ là yếu tố quyết định hiệu quả: vùng gân được làm ấm, mềm bằng dầu, lược và ống giác rồi mới tới mũi kim.
- Thấy buốt như điện giật chạy xuống ngón thì rút kim ngay, không chích lại chỗ đó.
- Vô khuẩn từ đầu tới cuối: sát khuẩn chuẩn, mang găng, kim dùng một lần theo nguyên tắc "Một kim – một người bệnh", xong bỏ liền vào hộp kháng thủng.
Đi chích ở đâu, bạn cũng tự kiểm tra được bằng vài câu hỏi ngược: người làm có hỏi bạn tê ngón nào, tê lúc nào, cử động cổ có tê thêm không? Chưa hỏi gì đã đặt kim vào cổ tay thì nên cân nhắc lại.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về hội chứng ống cổ tay trên kênh YouTube Xuân Trần:
Cách sờ mốc, chọn điểm cho từng ca thì phải học trên tay thật, có người kèm. Phần giác hơi sau khi chích có ở bài chích lể giác hơi.
Chích lễ tê tay do cột sống cổ thì làm khác gì?
Khác ở chỗ phải tìm cho ra gốc. Theo sách Phác Đồ, tê từ cổ là do rễ thần kinh bị chèn ngay chỗ nó chui ra khỏi cột sống. Trên đường xuống tay, dây thần kinh còn có thể bị chèn thêm chỗ khác, gọi là "chèn ép kép". Gốc nằm trên cổ mà chỉ làm ở cổ tay thì giống sửa cái vòi cuối đường ống, trong khi chỗ nghẹt nằm tận đầu nguồn.
Vì vậy người làm nghề đi từ gốc xuống ngọn: cổ vai gáy làm nền, rồi dưới xương quai xanh, xuống khuỷu, cuối cùng mới tới cổ tay. Vùng nền có cặp huyệt quen thuộc, bạn xem ở bài Đại chùy – Kiên tỉnh: cặp huyệt cho vai gáy. Mấy lằn ranh người làm phải giữ:
- Làm đúng bên tay tê, giải cơ vùng cổ bên tê trước rồi mới chích.
- Không châm sâu dưới xương quai xanh, vì sâu bên dưới là đỉnh phổi và mạch máu lớn.
- Không chích sâu vào rãnh thần kinh trụ ở mặt sau khuỷu.
- Không ôm đồm nhiều vùng trong một buổi.
Làm sao biết đang đi đúng hướng? Đừng dựa vào cảm giác "nhẹ người". Trước và sau mỗi buổi, vẽ vùng tê lên hình bàn tay để so. Vùng tê thu hẹp, lùi dần lên trên là đúng hướng. Tê lan rộng hơn, yếu tay tăng thì dừng lại và đi khám. Trong lúc làm phải canh sắc mặt người được chích, thấy dấu hiệu sắp ngất là ngừng liền.
Thói quen hằng ngày cũng phải đổi theo gốc tê:
- Tê do ống cổ tay: đeo nẹp cổ tay ban đêm, bớt động tác lặp lại (gõ phím, vắt đồ, bế con), xen kẽ nghỉ tay.
- Tê do cổ: màn hình ngang tầm mắt, không cúi điện thoại lâu, gối vừa đỡ cổ, tránh xách nặng bên tay tê, giữ ấm gáy.
Học chích lể tê tay ở đâu để làm đúng, làm an toàn?
Làm massage, spa thì bạn sẽ hay gặp khách than tê tay. Như đã thấy, mỗi gốc tê một hướng xử lý, có ca phải dừng tay luôn. Học lóm vài điểm trên mạng thì không biết chỗ nào phải dừng.
Lớp Chích Lể do chính Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) đứng lớp. Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm hằng ngày ở Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM) và đã đào tạo hàng trăm học viên ở cả miền Nam lẫn miền Bắc. Chương trình học đi đúng thứ tự: Môn 01 kiến thức cơ sở và an toàn học trước, Mô đun 02 kỹ thuật học sau.
Bạn có thể đi theo 3 nấc:
- Xem miễn phí: kênh YouTube Xuân Trần có hơn 60 video bài giảng, trong đó có bài học chích lể tê tay chuyên sâu cho học viên. Trang Quà tặng có 12 bài giảng chọn lọc, mỗi bài một vùng.
- Học nền tại nhà: khóa online "Chích Lể Đông Y Cơ Bản" có 20 bài video, Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B là chích lể theo từng vấn đề. Học phí ưu đãi 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ). Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" có 2 bài riêng về tê tay, kèm mục dấu hiệu phải dừng tay. Sách soạn theo phác đồ cổ truyền Việt Nam cộng kinh nghiệm ứng dụng của Lương Y Xuân, giá 375.000đ, có ở trang Sách & dụng cụ.
- Rèn tay trên lớp: lớp trực tiếp ở Bình Dương/TP.HCM (học phí học nghề 6.800.000đ) và Hà Nội, quận Hoàng Mai (7.800.000đ). So sánh các lựa chọn học có ở bài Học chích lể ở đâu?.
Cần hỏi riêng trường hợp của mình hay lịch lớp gần nhất, bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941.
Câu hỏi thường gặp
Chích lễ tê tay mấy lần thì đỡ?
Không ai nói trước được, ai hứa chắc "mấy buổi là hết" thì bạn nên dè chừng. Số buổi tùy gốc tê và thể trạng mỗi người. Bạn ghi lại giờ hay tê, vùng tê tới đâu rồi so qua từng buổi. Tê lan lên cẳng tay, cầm nắm yếu đi hay gò ngón cái teo lại thì dừng chích và đi khám.
Bị tê tay có tự trích lể ở nhà được không?
Không nên. Tự phân biệt tê từ cổ tay hay từ cổ đã khó, mà dây thần kinh giữa lại nằm ngay dưới chỗ chích ở cổ tay. Chưa học bài bản thì đừng tự làm.
Tê cả hai tay có chích lể được không?
Không chích. Tê cả hai tay, vụng tay (khó cài nút, chữ viết xấu đi), đi loạng choạng là dấu hiệu nghi chèn ép tủy cổ. Gặp kiểu này đi khám ngay, đừng chờ.
Làm massage hay bị tê tay có nên học chích lể không?
Có, nếu học bài bản: Môn 01 kiến thức cơ sở và an toàn trước, Mô đun 02 kỹ thuật sau. Nếu chính bạn đang bị tê kéo dài thì đi khám trước đã. Phương châm Lương Y Xuân dạy học viên vẫn là: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
