Trưa nắng gắt, có người trong nhà đi ngoài đường về thì mặt tái, xây xẩm, đứng không vững. Ai đó la lên: "Trúng gió rồi!". Bà lấy cây kim chích vào đầu ngón tay, nặn ra một hai giọt máu. Cảnh này quen tới mức ít ai hỏi lại chích lể là gì. Ông bà làm vậy từ xưa.
Ông bà mình không làm bừa. Nhưng cây kim đó có sạch không? Ai được chích, ai tuyệt đối không được chích? Nặn bao nhiêu máu là đủ?
Chích lể (miền Nam quen gọi là trích lể) là kỹ thuật Y học cổ truyền. Người làm dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, các vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc.
Định nghĩa theo chương trình đào tạo "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền".
Làm đúng quy trình thì chích lể an toàn. Rủi ro thường nằm ở mấy bước mà kinh nghiệm truyền miệng hay bỏ qua. Bài này bám theo phần giảng dạy của Lương Y Trần Thị Hồng Xuân, người có hơn 10 năm làm nghề Đông y và đang trực tiếp dạy thực hành chích lể.
Chích lể là gì? Định nghĩa đúng và cái gốc kinh lạc
Mục đích của chích lể là điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Vậy thôi. Nó không "giảm đau vĩnh viễn", không "tăng miễn dịch suốt đời" và cũng không thay được thuốc Tây y. Ai hứa vậy là đã nói vượt xa giáo trình.
Trong thực hành, chích lể ít khi làm riêng. Người làm nghề thường phối hợp thêm giải cơ và giác hơi.
Nhiều người nghĩ đơn giản: đau chỗ nào thì chích chỗ đó, nặn máu ra là xong. Không phải vậy. Cái gốc của chích lể là học thuyết kinh lạc – huyệt vị. Bạn cứ hình dung kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết trong cơ thể. Nó không phải mạch máu ngoại biên, cũng không phải hệ thần kinh. Huyệt là những điểm nằm trên các đường kinh đó. Khi khí huyết ứ trệ, người ta thấy mỏi, đau, nặng nề.
Cho nên chích lể phải chích đúng điểm. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng, người làm phải xác định chính xác rồi mới đưa kim:
- Không chích thử vào một vùng bất kỳ.
- Không bỏ bước xác định huyệt chỉ vì đã "quen tay".
- Không để người bệnh tự chỉ chỗ cần chích.
- Không làm theo kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng.
Quay lại cảnh trưa nắng lúc đầu. Đầu mười ngón tay mà bà chích chính là huyệt Thập tuyên. Phương châm của Lương Y Hồng Xuân cũng bắt đầu từ chuyện chích đúng chỗ: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Vậy chích ở đâu, cho ai, làm sao an toàn, học thế nào? Mình đi lần lượt.
Huyệt chích lể thường dùng: chích ở đâu, dùng khi nào?
Bảng dưới đây gom các huyệt và vùng thường dùng nhất trong chương trình Lương Y Hồng Xuân đang giảng dạy.
| Huyệt/vùng | Vị trí | Thường dùng khi | Lưu ý kỹ thuật |
|---|---|---|---|
| Thập tuyên | Đầu 10 ngón tay, vị trí duy nhất trong bảng nằm ở đầu chi | Xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ | Sát khuẩn → chích nhẹ → nặn 1–2 giọt máu → sát khuẩn lại. Không garô, không chườm nóng trước khi chích |
| Đại chùy | Vùng gáy | Cảm mạo, đau mỏi vai gáy | Hay phối hợp với Kiên tỉnh |
| Kiên tỉnh | Vùng vai | Cảm mạo, đau mỏi vai gáy | Xác định đúng huyệt → sát khuẩn → chích nhẹ nhàng, nặn máu vừa đủ → theo dõi phản ứng người bệnh |
| Thái dương – trán | Vùng đầu mặt | Nhức đầu, cảm mạo | Sát khuẩn rộng, chích nông, nhẹ tay, tránh mạch máu lớn |
Thập tuyên: chích đúng chỗ thôi chưa đủ. Quy trình chuẩn có hai lần sát khuẩn, trước và sau khi chích. Huyệt này chỉ dùng để xử trí ban đầu. Không chích Thập tuyên khi người bệnh bị chấn thương sọ não, đau bụng cấp ngoại khoa hoặc sốt cao co giật nặng. Gặp mấy trường hợp này thì đưa người bệnh tới cơ sở y tế ngay.
Đại chùy – Kiên tỉnh: cặp huyệt hay đi chung. Nặn máu "vừa đủ" nghĩa là đủ để có hiệu quả, không để mất máu quá mức. Nặn cho thật nhiều không làm nó tốt hơn.
Thái dương – trán: chích nông, nhẹ tay. Vùng đầu mặt có nhiều mạch máu, nên phải sát khuẩn rộng và tránh mạch máu lớn. Ở đây, quen tay càng không phải lý do để bỏ bước xác định huyệt.
Giác hơi sau khi chích. Người làm nghề thường đặt ống giác ngay chỗ vừa chích để tăng hiệu quả dẫn lưu, thường trong 5–10 phút. Trước khi giác phải kiểm tra ống giác và nguồn nhiệt hoặc máy hút. Trong lúc giác thì theo dõi phản ứng da. Giác bằng lửa thì phải đề phòng bỏng da.
Khi nào nên chích lể, ai tuyệt đối không nên chích?
Biết chích ở đâu rồi, câu hỏi quan trọng hơn là chích cho ai. Có người không được chích, năn nỉ cỡ nào cũng vậy.
✓ Chỉ định chung
- Cảm nắng, trúng gió: chỉ để sơ cứu ban đầu.
- Nhức đầu, cảm mạo.
- Đau mỏi vai gáy nhẹ do ngồi lâu.
✗ Không phải chỉ định
- Sốt xuất huyết nặng.
- Ung thư giai đoạn cuối.
- Suy tim nặng.
✗ Chống chỉ định (xem kỹ hơn ở bài 4 trường hợp tuyệt đối không chích lể)
- Rối loạn đông máu: chích vào thì dễ chảy máu kéo dài, rất khó cầm.
- Phụ nữ có thai.
- Vùng da đang nhiễm khuẩn.
- Người quá suy nhược.
Chích lể là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Bệnh nặng hay bệnh cấp thì đưa người bệnh tới cơ sở y tế trước.
Trong chương trình Lương Y Hồng Xuân giảng dạy, phần chỉ định và chống chỉ định nằm ngay trong môn học đầu tiên, học xong mới được sang thực hành. Người làm nghề phải biết khi nào nên chích. Và cũng phải biết khi nào nên từ chối, khuyên người bệnh đi khám. Biết từ chối cũng là một phần của tay nghề.
Chích lể có an toàn không? Một kim – một người bệnh
Có, nếu làm đúng quy trình phòng ngừa chuẩn. Những tai biến có thể gặp đều phòng được, miễn người làm không bỏ bước nào.
Quay lại cảnh trưa nắng thêm lần nữa. Giả sử bà chích đúng chỗ, nhưng cây kim được cất lại, lần sau lau cồn rồi chích tiếp cho người khác. Kinh nghiệm truyền miệng hay hổng đúng chỗ này, mà đây lại là chỗ quan trọng nhất.
Lương Y Hồng Xuân giữ một nguyên tắc không có ngoại lệ: "Một kim – một người bệnh." Trong chích lể, nguy cơ lây nhiễm nằm ở máu, dịch sinh học và vật sắc nhọn. Kim đã dùng rồi thì có rửa hay lau cồn vẫn có thể lây chéo qua đường máu. Kim vô khuẩn, dùng một lần rồi bỏ.
Trước khi chích
- Vệ sinh tay đúng kỹ thuật, đúng thời điểm, kể cả khi không thấy nguy cơ gì.
- Kim vô khuẩn, dùng một lần. Không dùng lại dưới bất kỳ hình thức nào.
- Đeo găng tay khi có nguy cơ tiếp xúc máu, dịch. Găng bảo vệ cả người làm lẫn người bệnh.
- Ống giác dùng lại thì phải khử khuẩn đúng quy trình.
Trong khi chích
- Quan sát sắc mặt, theo dõi mạch của người bệnh. Hỏi họ có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không.
- Để ý dấu hiệu sắp ngất: da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ. Ngất thường liên quan cơ chế cường phế vị.
- Thấy dấu hiệu là ngừng ngay. Xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu và báo cáo người có thẩm quyền.
Sau khi chích
- Bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng, chống rò rỉ.
- Bông gạc dính máu là chất thải lây nhiễm. Gom vào túi hoặc thùng theo quy định.
- Vệ sinh tay lại khi xong việc.
Những tai biến có thể gặp, và vì sao phòng được
Biết trước không phải để sợ, mà để hiểu vì sao bước nào ở trên cũng có lý do:
- Ngất: phòng bằng cách theo dõi sát và ngừng kịp lúc.
- Chảy máu kéo dài: nếu gặp thì phải đánh giá lại tình trạng đông máu.
- Nhiễm khuẩn tại chỗ: thường do sát khuẩn chưa kỹ hoặc dụng cụ không bảo đảm.
- Bỏng da khi giác lửa: phòng bằng cách kiểm tra ống giác, nguồn nhiệt và thao tác cẩn thận.
Phần an toàn này bám theo giáo trình có tham khảo hướng dẫn quy trình kỹ thuật của Bộ Y tế. Tới đây chắc bạn đã thấy: an toàn hay không phụ thuộc phần lớn vào chuyện người làm có được dạy bài bản.
Học chích lể học những gì, và học với Lương Y Hồng Xuân ra sao?
Người mới thường coi vài video thấy dễ là muốn cầm kim liền. Chương trình bài bản thì làm ngược lại: an toàn học trước, kỹ thuật học sau.
Lộ trình hai chặng, phải đi đúng thứ tự
Chặng 1: Môn học 01 "Kiến thức cơ sở về Y học cổ truyền và an toàn trong chích lể". Ở chặng này bạn học kinh lạc, huyệt vị, chỉ định và chống chỉ định, vô khuẩn, phòng ngừa chuẩn. Đi kèm là các kỹ năng vệ sinh tay, dùng phương tiện phòng hộ, xử lý dụng cụ, vật sắc nhọn và chất thải. Môn này bắt buộc, phải học xong trước Mô đun 02.
Chặng 2: Mô đun 02 "Kỹ thuật chích lể". Tới đây mới vào thực hành nghề: chích đầu ngón tay, vùng gáy – vai, thái dương; phối hợp giác hơi; theo dõi người bệnh; xử trí tai biến; xử lý dụng cụ và chất thải.
Sao phải theo thứ tự này? Chưa biết ai không được chích, chưa biết kim dùng xong bỏ đâu, chưa nhận ra da tái, vã mồ hôi lạnh là sắp ngất, thì tay khéo cỡ nào cũng chưa an toàn. Người làm nghề phải thận trọng, chính xác, làm đúng phạm vi hành nghề và chịu trách nhiệm với từng mũi kim.
Bốn điểm để tự đánh giá một lớp học
Học ở đâu cũng nên hỏi trước bốn câu:
- Lớp có dạy an toàn, vô khuẩn trước rồi mới cho cầm kim không?
- Chương trình có rõ ràng không: học gì, học theo thứ tự nào?
- Lúc thực hành có người hướng dẫn kèm bên cạnh không?
- Học phí và chứng chỉ có minh bạch không: cái gì gồm trong học phí, cái gì tính riêng?
Về Lương Y Hồng Xuân, để bạn tự đối chiếu
(Hồ sơ đầy đủ: Xuân Trần là ai? Lương Y Trần Thị Hồng Xuân)
Lương Y Trần Thị Hồng Xuân có hơn 10 năm làm nghề Đông y và đã đào tạo hàng trăm học viên ở các lớp miền Nam và miền Bắc. Lương Y trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng và quay toàn bộ video của chương trình Chích Lể. Phần thực hành dạy theo chương trình đào tạo "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền".
Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân ở 40 Đường số 1, KDC Hiệp Thành 3, P. Phú Lợi, TP.HCM (khu Thủ Dầu Một cũ). Biển hiệu ghi rõ: bấm huyệt, đả thông kinh lạc, đắp cao giải hàn, kèm dòng chữ "Uy tín – Tận tâm". Lớp trực tiếp mở tại Bình Dương và Hà Nội (Hoàng Mai).
Về chứng chỉ thì nói thẳng: học viên lớp nghề được hỗ trợ học chứng chỉ hệ cao đẳng, có phôi gốc. Khóa học có Lễ Tốt Nghiệp, học viên mặc áo cử nhân, cầm sổ chứng chỉ chụp ảnh cùng Lương Y Hồng Xuân. Có điều, chứng chỉ không gồm trong học phí, nên bạn cần tính trước khoản đó.
Câu hỏi thường gặp về chích lể
Chích lể và trích lể có khác nhau không?
Không khác. Đây là cùng một kỹ thuật, miền Nam quen gọi là "trích lể", cách làm như nhau.
Chích lể có đau không?
Mỗi người cảm nhận một khác, nên không ai hứa trước được là "không đau chút nào". Làm đúng kỹ thuật thì tay phải nhẹ: chích đúng huyệt, chích nhẹ, nặn máu vừa đủ chứ không cố nặn thật nhiều.
Trúng gió có nên tự chích đầu ngón tay ở nhà không?
Chưa học bài bản thì bạn đừng tự làm. Thập tuyên chỉ dùng để xử trí ban đầu, kim phải vô khuẩn và dùng một lần. Mấy trường hợp nặng đã kể ở trên thì đưa thẳng tới cơ sở y tế.
Người chưa biết gì có học chích lể được không?
Được. Chương trình bắt đầu từ Môn 01 về kiến thức cơ sở và an toàn. Học chắc phần này rồi mới sang Mô đun 02 cầm kim thực hành.
Học xong có chứng chỉ không?
Có hỗ trợ học chứng chỉ hệ cao đẳng, có phôi gốc, như đã nói ở trên. Chứng chỉ tính riêng, không gồm trong học phí, nên bạn hỏi trợ lý cho kỹ trước khi đăng ký.
Muốn hiểu sâu hơn hay học bài bản, bắt đầu từ đâu?
Cây kim của ông bà đáng được kính trọng. Nhưng kính trọng không có nghĩa là làm theo truyền miệng. Phải chích đúng huyệt, dùng kim sạch, và biết rõ ai được chích, ai không.
Bạn không cần quyết định ngay hôm nay. Có ba cách để bắt đầu:
- Xem trước, không tốn đồng nào. Trang Quà tặng chichle.com có 12 bài giảng video miễn phí, mỗi bài một vùng. Trên YouTube còn hơn 60 video bài giảng Lương Y Hồng Xuân chia sẻ miễn phí.
- Học online theo nhịp của mình. Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản có 20 bài video. Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B là chích lể theo từng vấn đề. Học phí ưu đãi 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ).
- Học trực tiếp, có người kèm tay. Lớp Sài Gòn/Bình Dương học phí 6.800.000đ, lớp Hà Nội (Hoàng Mai) 7.800.000đ. Bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941 để hỏi lịch lớp và chứng chỉ.
Muốn có tài liệu cầm tay thì có Sách Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần, 145 trang khổ A5, giá 375.000đ.
Còn nếu chỉ nhớ được một câu sau bài này, thì nhớ phương châm của Lương Y Hồng Xuân: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
