Huyệt chích lể là những điểm nằm trên đường kinh theo học thuyết kinh lạc – huyệt vị của Y học cổ truyền. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng. Người làm phải xác định đúng chỗ đó rồi mới dùng kim vô khuẩn chích nhẹ để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc.
Cảnh này chắc bạn từng thấy: có người trúng gió, ông bà lấy kim chích đầu mười ngón tay. Chỗ đó không phải chọn đại đâu. Đó là huyệt Thập tuyên, chỗ duy nhất nằm ở đầu chi trong 4 vị trí nền của chích lể. Ở lớp nghề Chích Lể của Lương Y Xuân Trần, việc quen thuộc đó được dạy thành quy trình: xác định đúng huyệt, sát khuẩn kỹ, và giữ nguyên tắc "Một kim – một người bệnh".
Chích lễ huyệt là gì, sao không phải chỗ nào đau chích chỗ đó?
Đau vai thì chích ngay chỗ đau, nặn chút máu ra là xong? Lớp nghề không dạy như thế, vì chích lể dựa trên học thuyết kinh lạc – huyệt vị:
- Kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết trong cơ thể. Kinh lạc không phải mạch máu ngoại biên, cũng không phải hệ thần kinh. Người mới học hay nhầm chỗ này nhất.
- Huyệt là những điểm nằm trên đường kinh, huyệt nào cũng có vị trí giải phẫu định khu riêng.
- Khi khí huyết ứ trệ, người ta thấy mỏi, đau, nặng nề. Chích đúng huyệt là để điều hòa khí huyết, khai thông chỗ bế tắc.
Vậy chích lễ huyệt (miền Nam quen gọi là trích lể huyệt) là chích đúng điểm đã xác định trên đường kinh, chứ không phải đau chỗ nào là đưa kim vào chỗ đó. Đây là cách hỗ trợ điều hòa khí huyết, không thay cho thuốc Tây y. Nếu bạn chưa nắm khái niệm chung thì đọc trước bài Chích lể là gì?.
Trong chương trình Chích Lể, Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) giữ phương châm: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Vế đầu tiên chính là chuyện huyệt. Vậy cụ thể là những huyệt nào?
Chích lể thường chích những huyệt nào?
Theo chương trình đào tạo, người mới học phải nắm chắc 4 vị trí nền trước: Thập tuyên, Đại chùy, Kiên tỉnh và vùng thái dương – trán.
| Huyệt / vùng | Vị trí | Thường dùng khi |
|---|---|---|
| Thập tuyên | Đầu 10 ngón tay, vị trí duy nhất ở đầu chi | Xử trí ban đầu cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ |
| Đại chùy | Vùng gáy | Cảm mạo, đau mỏi vai gáy (hay phối hợp với Kiên tỉnh) |
| Kiên tỉnh | Vùng vai | Cảm mạo, đau mỏi vai gáy nhẹ do ngồi lâu |
| Thái dương – trán | Vùng đầu mặt | Nhức đầu, cảm mạo |
Mỗi chỗ có một điều phải nhớ:
- Thập tuyên: sát khuẩn đầu ngón tay, chích nhẹ, nặn 1–2 giọt, rồi sát khuẩn lại. Không garô, không chườm nóng trước. Các bước cụ thể có trong bài Huyệt Thập tuyên và sơ cứu cảm nắng, trúng gió.
- Đại chùy – Kiên tỉnh: nặn máu vừa đủ thôi, không phải càng ra nhiều càng tốt, và phải theo dõi người bệnh suốt lúc làm. Đọc thêm bài Đại chùy – Kiên tỉnh: cặp huyệt cho vai gáy.
- Thái dương – trán: vùng này có nhiều mạch máu, nên phải sát khuẩn rộng, chích nông, nhẹ tay và tránh mạch máu lớn.
Học sâu hơn, bạn sẽ gặp thêm huyệt theo từng vùng: Phong trì, Phong phủ ở cổ gáy; Bách hội ở đầu; Tất nhãn, Độc tỵ, Lương khâu, Huyết hải quanh gối. Ở đây chỉ nêu tên cho biết vùng; cách dùng phải học có người chỉnh tay, đừng đọc bài rồi tự làm.
Chích lể chích 2 huyệt nào?
Chắc bạn từng nghe "chích lể chỉ cần 2 huyệt là xong". Nói thẳng: không có cặp huyệt nào dùng chung cho mọi người. Chích huyệt nào là tùy tình trạng người bệnh và vùng cần xử trí.
"2 huyệt" mà người ta hay nhắc có lẽ là Đại chùy (vùng gáy) + Kiên tỉnh (vùng vai). Hai huyệt này nằm gần nhau và hay được phối hợp khi cảm mạo hoặc đau mỏi vai gáy. Chích xong, người làm có thể giác hơi ngay tại chỗ vừa chích, thường 5–10 phút, để tăng hiệu quả dẫn lưu. Nếu giác bằng lửa thì phải đề phòng bỏng da. Phần phối hợp này có bài riêng là chích lể giác hơi.
Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về huyệt đạo vùng vai gáy trên kênh YouTube, bạn có thể xem trước cho quen.
Vì sao phải xác định huyệt chích lể theo giải phẫu?
"Xác định đúng huyệt" đứng đầu phương châm, trước cả vô khuẩn, vì mỗi huyệt có một vị trí giải phẫu định khu riêng. Chích lệch chỗ thì không đạt mục đích điều hòa khí huyết, trong khi kim vẫn đi qua da, vẫn ra máu.
Vì vậy giáo trình cấm thẳng bốn điều:
- Chích thử vào một vùng bất kỳ.
- Bỏ bước xác định huyệt vì nghĩ mình đã "quen tay".
- Để người bệnh tự chỉ huyệt. Cảm giác của người bệnh không thay được việc xác định vị trí.
- Làm theo kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng.
Đúng huyệt cũng luôn phải đi kèm kim sạch theo nguyên tắc "Một kim – một người bệnh": kim vô khuẩn chỉ dùng một lần, không dùng lại kể cả khi đã rửa hay lau cồn. Thiếu một trong hai điều này là không an toàn.
Chữ và bảng ở trên chỉ giúp bạn hình dung. Muốn tìm huyệt cho chuẩn, bạn phải học trên người thật, có người đứng kế bên chỉnh tay từng lần cho tới khi tự xác định đúng. Nhưng còn một chuyện quan trọng hơn: biết lúc nào không được chích.
Khi nào không được chích huyệt, trích lể?
Biết huyệt mà không biết lúc nào dừng tay thì chưa gọi là biết nghề. Theo chương trình đào tạo, không chích huyệt, trích lể cho:
- Người rối loạn đông máu: máu dễ chảy kéo dài, khó cầm.
- Phụ nữ có thai.
- Vùng da đang nhiễm khuẩn.
- Người quá suy nhược.
Lý do từng trường hợp có trong bài những trường hợp không chích lể. Riêng Thập tuyên ở đầu ngón tay thì không dùng cho chấn thương sọ não, đau bụng cấp ngoại khoa hay sốt cao co giật nặng. Bệnh cấp tính nặng, ung thư giai đoạn cuối, suy tim nặng cũng không phải chỉ định của chích lể. Gặp mấy tình huống này thì đừng ráng chích, đưa người bệnh tới cơ sở y tế ngay.
Đang chích cũng phải nhìn sắc mặt, theo dõi mạch, hỏi người bệnh có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không. Da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là dấu hiệu sắp ngất: ngừng kim ngay và xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu.
Chích lể là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Học xác định huyệt chích lể ở đâu cho đúng?
Sợ chích sai chỗ là chuyện bình thường. Chương trình Chích Lể dạy theo tinh thần an toàn học trước, kỹ thuật học sau. Môn 01 là kiến thức cơ sở, gồm kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn và phòng ngừa chuẩn. Môn này bắt buộc, học xong mới qua Mô đun 02 kỹ thuật. Chưa nắm huyệt thì chưa cầm kim.
Người đứng lớp là Lương Y Hồng Xuân: hơn 10 năm làm nghề Đông y, vẫn làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân ở P. Phú Lợi, TP.HCM. Lương Y tự biên soạn bài giảng, quay toàn bộ video của chương trình và đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam lẫn miền Bắc. Lương Y cũng biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" (145 trang, khổ A5), tổng hợp phác đồ cổ truyền Việt Nam cùng kinh nghiệm ứng dụng thực tế. Sách có ở trang Sách và dụng cụ; cách chọn tài liệu chính thống có trong bài sách chích lể.
Bạn chọn cách bắt đầu hợp với mình:
- Xem trước, miễn phí: có 12 bài giảng chọn lọc, mỗi bài một vùng, ở trang Quà tặng. Ngoài ra còn hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần.
- Học online: Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản có 20 bài video. Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B đi theo từng vấn đề. Học phí 1.868.000đ (giá gốc 3.868.000đ).
- Học trực tiếp: có lớp ở Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội (Hoàng Mai). Ở lớp, bạn tìm huyệt trên người thật và có người chỉnh tay tại chỗ. Học viên lớp nghề còn được hỗ trợ học chứng chỉ hệ cao đẳng, có phôi gốc (chứng chỉ không gồm trong học phí).
Hỏi lịch lớp thì bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941. Và ngay từ buổi đầu, bạn nhớ kỹ nguyên tắc của Lương Y: "Một kim – một người bệnh."
Câu hỏi thường gặp
Kinh lạc có phải là mạch máu hay dây thần kinh không?
Không. Kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết, không phải mạch máu ngoại biên hay hệ thần kinh. Huyệt là điểm nằm trên đường kinh đó.
Chích lể chích 2 huyệt nào là đủ?
Không có cặp nào dùng chung cho mọi người. Cặp hay được nhắc là Đại chùy (gáy) và Kiên tỉnh (vai), thường phối hợp khi cảm mạo, đau mỏi vai gáy.
Có thể tự tìm huyệt qua hình ảnh trên mạng rồi chích không?
Không nên. Tìm huyệt chuẩn phải học theo giải phẫu định khu, có người chỉnh tay trên người thật.
Người bệnh chỉ chỗ đau thì chích ngay chỗ đó được không?
Không. Người làm phải tự xác định huyệt và kiểm tra chống chỉ định trước khi chích, không dựa vào chỗ người bệnh chỉ.
Vì sao trúng gió lại chích đầu ngón tay?
Đầu mười ngón tay là huyệt Thập tuyên, dùng xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ. Chấn thương sọ não, đau bụng cấp ngoại khoa hay sốt cao co giật nặng thì không chích, phải đưa tới cơ sở y tế ngay.
