Chích lể có thể nguy hiểm vì đây là thủ thuật chạm tới máu, nhưng các tai biến khi chích đều phòng được nếu làm đúng quy trình: chọn đúng người, xác định đúng huyệt, dùng kim vô khuẩn một lần cho một người bệnh, sát khuẩn trước và sau, theo dõi sát người bệnh trong lẫn sau khi chích.
Nhiều người lớn lên với cảnh trúng gió là ông bà chích đầu ngón tay, xong lau sơ cây kim rồi cất lại để lần sau. Cái đáng lo của chích lể (miền Nam quen gọi trích lể) không nằm ở cây kim. Nó nằm ở cách làm.
Chích lể có nguy hiểm không, nguy hiểm thật nằm ở đâu?
Theo chương trình "Kỹ thuật chích lể trong Y học cổ truyền", chích lể là dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, các vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Gom lại, rủi ro nằm ở ba chỗ:
- Sai người: chích cho người thuộc diện chống chỉ định, như người rối loạn đông máu, phụ nữ có thai.
- Sai vô khuẩn: dùng lại kim, tay không vệ sinh, sát khuẩn qua loa, dụng cụ không bảo đảm.
- Sai kỹ thuật và theo dõi: không xác định huyệt, chích sâu, mạnh tay, nặn máu quá mức, không để ý sắc mặt người bệnh.
"Chích chỗ nào đau rồi nặn máu ra là xong"? Không phải vậy. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng, phải xác định chính xác rồi mới chích. Không bỏ bước này vì "quen tay", cũng không làm theo lời truyền miệng chưa kiểm chứng.
Phương châm của Lương Y Hồng Xuân gói đủ cả ba ý: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn."
Chỗ sai thứ hai cần nói trước, vì nó dính tới đúng cây kim ông bà cất lại.
Chích lể có lây bệnh không, vì sao phải "một kim – một người bệnh"?
Có thể lây, nếu làm sai vô khuẩn. Kim đã đâm qua da là đã dính máu, rửa nước hay lau cồn cũng không bảo đảm vô khuẩn. Dùng lại cây kim đó cho người kế tiếp là mở đường cho lây nhiễm chéo qua đường máu.
Khi chích lễ, nguy cơ lây nhiễm tới từ ba nguồn: máu, dịch sinh học và vật sắc nhọn. Vì vậy ở lớp, Lương Y Hồng Xuân giữ nguyên tắc "Một kim – một người bệnh", không có ngoại lệ:
- Kim vô khuẩn chỉ dùng một lần; đã rửa, đã lau cồn cũng không dùng lại.
- Chích xong thì bỏ kim ngay vào hộp kháng thủng, chống rò rỉ.
- Bông gạc dính máu là chất thải lây nhiễm, phải gom vào túi hoặc thùng theo quy định.
- Vệ sinh tay đúng kỹ thuật trước và sau khi chích, kể cả khi không thấy nguy cơ.
- Đeo găng khi có nguy cơ tiếp xúc máu, dịch; găng bảo vệ cả người làm lẫn người bệnh.
- Ống giác nếu dùng lại thì phải khử khuẩn đúng quy trình.
Checklist để rà trước mỗi ca có ở bài “Một kim – một người bệnh”: nguyên tắc không ngoại lệ.
Chặn được đường lây rồi, trong lúc chích vẫn còn chuyện phải canh.
4 tai biến khi chích lể là gì, phòng thế nào?
Giáo trình kể ra 4 tai biến khi chích có thể gặp: ngất, chảy máu kéo dài, nhiễm khuẩn tại chỗ và bỏng da. Cả bốn đều phòng được nếu làm đúng quy trình:
| Tai biến khi chích | Thường do đâu | Cách phòng |
|---|---|---|
| Ngất | Thường liên quan cơ chế cường phế vị | Không chích người quá suy nhược; theo dõi sắc mặt, mạch; hỏi chóng mặt, vã mồ hôi |
| Chảy máu kéo dài | Tình trạng đông máu của người bệnh | Không chích người rối loạn đông máu; máu chảy lâu bất thường thì đánh giá lại đông máu |
| Nhiễm khuẩn tại chỗ | Sát khuẩn qua loa, dụng cụ không bảo đảm | Kim vô khuẩn dùng một lần; sát khuẩn trước và sau; không chích lên vùng da đang nhiễm khuẩn |
| Bỏng da | Giác hơi bằng lửa sau khi chích | Kiểm tra ống giác, nguồn nhiệt trước khi giác; người mới học nên dùng cốc giác không lửa |
Ngất là cái phải canh kỹ nhất, vì nó tới nhanh. Được cái cơ thể báo trước khá rõ: da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ. Thấy vậy là ngừng tay liền, đừng ráng chích cho xong, rồi xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu và báo người có thẩm quyền. Từng bước theo dõi, xử trí có ở bài Dấu hiệu sắp ngất khi chích lể và cách xử trí.
Nặn máu thì sao, càng nhiều càng tốt? Không. Chỉ cần vừa đủ, không để mất máu quá mức. Nếu có giác hơi tại chỗ vừa chích thì thường giác 5–10 phút, vừa giác vừa theo dõi phản ứng da.
Còn một chuyện phải tính trước cả cách làm: người đang nằm trước mặt có được chích hay không.
Ai không nên trích lể, và lúc nào phải đi cơ sở y tế ngay?
Chích sai người thì tay nghề giỏi mấy cũng thành sai. Trước mỗi lần chích lể, người làm phải hỏi kỹ, nhìn kỹ để loại ra 4 trường hợp chống chỉ định:
- Người rối loạn đông máu: chích vào dễ chảy máu kéo dài, khó cầm.
- Phụ nữ có thai.
- Vùng da đang nhiễm khuẩn: không chích lên chỗ đó.
- Người quá suy nhược: dễ ngất.
Chi tiết từng trường hợp có ở bài 4 trường hợp tuyệt đối không chích lể.
Có những lúc cầm kim lên đã là sai. Gặp chấn thương sọ não, đau bụng cấp ngoại khoa, sốt cao co giật nặng thì việc cần làm là đưa người bệnh tới cơ sở y tế ngay. Ngồi chích chỉ mất thời gian cấp cứu. Chích lể là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Chích lể làm tốt những việc vừa sức nó: sơ cứu ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ bằng huyệt Thập tuyên ở đầu 10 ngón tay; nhức đầu, cảm mạo; đau mỏi vai gáy nhẹ do ngồi lâu.
Ngay cả đau mỏi vai gáy cũng không phải cứ thấy đau là chích. Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về việc kiểm tra cơ bản vùng cổ vai gáy trước khi chích lể trên kênh YouTube.
Đi chích lễ hay đi học, làm sao biết người làm có an toàn?
Nguy hiểm nằm ở cách làm, nên nhìn cách làm là biết người trước mặt có đáng tin không.
Nếu bạn là người được chích, bạn có quyền quan sát từng bước. Người làm đúng nghề sẽ:
- Hỏi trước khi làm: có rối loạn đông máu, có thai, đang suy nhược không.
- Mở kim vô khuẩn mới, nguyên bao, trước mặt bạn.
- Vệ sinh tay, đeo găng, sát khuẩn vùng chích trước và sau khi chích.
- Xác định huyệt cẩn thận, không làm kiểu "chỗ nào đau chích chỗ đó".
- Hỏi trong lúc làm: có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không.
- Không hứa kiểu "làm vài lần là hết bệnh", cũng không bảo bạn bỏ thuốc.
Thiếu bước nào cứ hỏi lại; trả lời không rõ thì dừng, khỏi ngại.
Nếu bạn muốn học, chỉ cần hỏi lớp một câu: an toàn có được dạy trước không? Chương trình chuẩn bắt học môn kiến thức cơ sở và an toàn trước (kinh lạc, huyệt vị, chống chỉ định, vô khuẩn). Mô đun kỹ thuật học sau, và trong đó có luôn phần theo dõi người bệnh, xử trí tai biến khi chích. Lớp nào cho cầm kim ngay buổi đầu thì bạn nên cân nhắc lại.
Lớp của Lương Y Xuân Trần đi đúng thứ tự đó: học lý thuyết trước, vào giờ thực hành mới đeo găng làm dưới hướng dẫn trực tiếp.
Chương trình Chích Lể do Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần) phụ trách:
- Hơn 10 năm làm nghề Đông y, làm hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân (P. Phú Lợi, TP.HCM).
- Trực tiếp đứng lớp, biên soạn bài giảng, quay toàn bộ video; biên soạn sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần".
- Đã đào tạo hàng trăm học viên; lớp trực tiếp tại Bình Dương/TP.HCM và Hà Nội (Hoàng Mai).
Cất kim để lần sau chỉ là thói quen. "Một kim – một người bệnh" mới là chuẩn, và chuẩn thì học được.
Muốn tận mắt xem cách làm đúng, bạn có thể:
- Xem miễn phí 12 bài giảng chọn lọc ở trang Quà tặng và hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần.
- Học bài bản với Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản: 20 bài video, mở đầu bằng Phần A, nền tảng an toàn – vô trùng.
- Hỏi về lớp học qua Zalo trợ lý 0327 668 134.
Câu hỏi thường gặp
Chích lể có lây bệnh không?
Có thể, nếu kim dùng chung hoặc dùng lại. Kim đã rửa, đã lau cồn vẫn không bảo đảm vô khuẩn, dễ gây lây nhiễm chéo qua đường máu. Giữ đúng "một kim – một người bệnh", vệ sinh tay, đeo găng là phòng được.
Chích lễ có nguy hiểm không, có làm ngất không?
Có thể ngất, thường liên quan cơ chế cường phế vị. Thấy da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ là ngừng tay ngay, xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu. Người bệnh không tỉnh lại nhanh hoặc xấu đi thì đưa tới cơ sở y tế.
Chích đầu ngón tay khi trúng gió có nguy hiểm không?
Đó là chích huyệt Thập tuyên để sơ cứu ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ. Làm đúng có 4 bước: sát khuẩn, chích nhẹ, nặn 1–2 giọt máu, sát khuẩn lại; không garô, không chườm nóng trước. Nguy hiểm thật là khi dùng nó thay cho việc đi cấp cứu lúc bệnh nặng.
Tự trích lể ở nhà có an toàn không?
Chưa học bài bản thì bạn đừng tự làm. Trước khi cầm kim phải biết xác định đúng huyệt, nắm chống chỉ định, giữ vô khuẩn và xử trí tai biến khi chích. Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản dạy theo đúng tinh thần đó: an toàn học trước, kỹ thuật học sau.
