Chích lể có đau không? Có cảm giác, vì kim chạm vào da thì không ai hứa được "không đau chút nào". Đau nhiều hay ít là tùy mỗi người. Khi người làm xác định đúng huyệt, chích nhẹ, chích nông ở vùng đầu mặt và chỉ nặn máu vừa đủ, người được chích sẽ bớt khó chịu.
Nhiều người chần chừ chính vì câu hỏi này. Có người còn nhớ hồi nhỏ trúng gió, bị ông bà chích đầu ngón tay, nhớ cái nhói mà quên là nó qua nhanh. Có người chưa thử lần nào, nghe kể rồi tự vẽ ra cảnh kim to, máu nhiều. Bài này chỉ nói những gì giáo trình dạy.
Chích lễ có đau không, và vì sao mỗi người cảm nhận một khác?
Chích lể (miền Nam quen gọi là trích lể) là kỹ thuật Y học cổ truyền: dùng kim vô khuẩn chích nhẹ vào các huyệt, vùng da nhất định trên đường kinh để điều hòa khí huyết, khai thông bế tắc. Mới nghe lần đầu thì bạn đọc bài Chích lể là gì? trước cho nắm nền tảng.
Cùng một mũi chích mà người này thấy "có chút xíu", người kia lại khó chịu rõ. Có ba thứ cộng lại:
- Tâm lý. Người đang lo, đang căng thì để ý tới cảm giác nhiều hơn.
- Vùng chích. Đầu ngón tay, gáy – vai, thái dương – trán là ba chỗ khác nhau, kỹ thuật cũng khác nhau.
- Tay nghề. Xác định đúng huyệt hay mò mẫm, chích dứt khoát hay chích đi chích lại, nặn vừa đủ hay nặn cho "ra thật nhiều".
Cảm giác thì không ai đo thay bạn được, nên chỗ nào hứa "chích lễ không đau gì hết" thì bạn nên dè chừng. Cái người làm nghề kiểm soát được là kỹ thuật, và đó mới là chỗ bạn nên hỏi kỹ.
Lấy máu đầu ngón tay có đau không?
Cái chích đầu ngón tay lúc trúng gió, trong giáo trình gọi là huyệt Thập tuyên. Huyệt này nằm ở đầu 10 ngón tay, là vị trí duy nhất ở đầu chi trong nhóm huyệt thường dùng, dùng để xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ.
Có nhói không? Có, nhưng nhiều hay ít là do cách làm. Quy trình chuẩn chỉ có bốn bước:
- Sát khuẩn đầu ngón tay.
- Chích nhẹ.
- Nặn 1–2 giọt máu.
- Sát khuẩn lại.
Bạn để ý hai chỗ: chích nhẹ và 1–2 giọt. Không chích sâu, không nặn tới khi đầu ngón tay bầm lên. Giáo trình còn dặn rõ: không garô, không chườm nóng trước. Buộc chỉ quanh ngón, bóp thật mạnh hay nặn hoài theo thói quen truyền miệng chỉ làm người được chích khó chịu hơn.
Cách làm kỹ hơn, kèm những trường hợp không được dùng cách này, có trong bài Huyệt Thập tuyên – sơ cứu cảm nắng, trúng gió.
Làm đúng kỹ thuật thì chích lể nhẹ nhàng hơn ra sao?
Đầu ngón tay chỉ là một vùng. Lương Y Xuân Trần có một phương châm áp dụng cho mọi vùng: "Xác định đúng huyệt — vô khuẩn tuyệt đối — chích nhẹ, đủ, an toàn." Đọc kỹ thì từng vế trong câu đó cũng chính là cách giúp người được chích bớt khó chịu.
Bảng dưới tóm tắt kỹ thuật từng vùng theo giáo trình:
| Vùng | Dùng khi | Kỹ thuật giúp giảm khó chịu |
|---|---|---|
| Thập tuyên (đầu 10 ngón tay) | Xử trí ban đầu khi cảm nắng, trúng gió, ngất xỉu nhẹ | Chích nhẹ, nặn 1–2 giọt, không garô, không chườm nóng trước |
| Đại chùy (gáy) + Kiên tỉnh (vai) | Cảm mạo, đau mỏi vai gáy | Xác định đúng huyệt theo giải phẫu định khu, chích nhẹ nhàng, nặn máu vừa đủ, theo dõi phản ứng |
| Thái dương – trán (đầu mặt) | Nhức đầu, cảm mạo | Sát khuẩn rộng, chích nông, nhẹ tay, tránh mạch máu lớn |
Vùng đầu mặt là chỗ nhiều người ngại nhất, nên giáo trình dặn kỹ: chích nông và nhẹ tay. Ở vùng gáy – vai, nặn máu chỉ cần vừa đủ, tức "đủ hiệu quả, không mất máu quá mức". Cách làm vùng này có trong bài Đại chùy – Kiên tỉnh vùng vai gáy. Lương Y Xuân Trần cũng có video bài giảng về việc tìm điểm bó và giải cơ trước khi chích lể trên kênh YouTube.
Điều quyết định nhiều nhất là xác định đúng huyệt trước khi chích. Mỗi huyệt có vị trí giải phẫu định khu riêng. Người làm đúng nghề không chích thử chỗ bất kỳ, không để bạn tự chỉ huyệt, cũng không bỏ bước xác định chỉ vì "quen tay". Chích trúng ngay một lần thì nhẹ hơn nhiều so với chích tới lui ba bốn lần. Muốn nhẹ tay vậy thì phải được dạy bài bản.
Trích lể cho người sợ kim, sợ choáng: chuẩn bị gì, khi nào phải dừng?
Kỹ thuật lo được cái nhói, nhưng với người sợ kim, cái đáng lo nhiều khi là phản ứng choáng. Giáo trình ghi rõ: ngất khi làm thủ thuật thường liên quan tới cơ chế cường phế vị. Người đang hồi hộp, sợ hãi, căng thẳng dễ gặp hơn. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" cũng dặn: người quá sợ kim thì không ép làm, vì ép làm dễ choáng ngất.
Trước khi cầm kim, người làm đúng nghề lo sẵn 3 việc:
- Trấn an trước. Nói cho người được chích biết sắp làm gì, ở chỗ nào, mất bao lâu. Không chích bất ngờ.
- Cho nằm hoặc ngồi ổn định. Không để người đang sợ đứng chích, hay ngồi chênh vênh không có chỗ tựa.
- Theo dõi suốt buổi, kể cả sau khi chích xong. Nhìn sắc mặt, bắt mạch, hỏi có chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi không.
Họ cũng phải thuộc lòng 3 dấu hiệu sắp ngất: da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh, nhỏ. Thấy một trong mấy dấu hiệu đó là ngừng ngay, không cố "chích nốt cho xong". Người làm xử trí theo quy trình cấp cứu ban đầu và báo cáo người có thẩm quyền. Nếu triệu chứng nặng hoặc không đỡ thì đưa người được chích tới cơ sở y tế. Bài Dấu hiệu sắp ngất khi chích lể nói kỹ hơn cách nhận biết và xử trí.
Đi chung với chuyện sợ là chuyện ai không nên chích: người bị rối loạn đông máu, phụ nữ có thai, người có vùng da đang nhiễm khuẩn và người quá suy nhược. Đó là 4 trường hợp không chích lể. Chích lể là kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Còn bạn, nếu là người được chích, cứ nói thẳng là mình sợ kim. Người làm có biết trước thì mới chuẩn bị chu đáo cho bạn được.
Học chích lể theo thứ tự nào để làm nhẹ tay, an toàn?
Trấn an, theo dõi, nhận biết dấu hiệu sắp ngất, chích nhẹ đúng huyệt: mấy kỹ năng này phải học mới có, và học đúng thứ tự: an toàn học trước, kỹ thuật học sau. Trong chương trình Chích Lể, thứ tự đó là:
- Môn 01, kiến thức cơ sở và an toàn: kinh lạc, huyệt vị, chỉ định – chống chỉ định, vô khuẩn, phòng ngừa chuẩn. Đây là môn bắt buộc, học trước khi sang phần kỹ thuật.
- Mô đun 02, kỹ thuật chích lể: chích đầu ngón tay, vùng gáy – vai, thái dương, theo dõi người bệnh, xử trí tai biến khi chích.
Ngay từ đầu, học viên đã phải thuộc nguyên tắc một kim – một người bệnh: kim vô khuẩn, dùng một lần, đã rửa hay lau cồn rồi cũng không dùng lại. Bộ dụng cụ bạn xem ở trang Dụng cụ.
Người đứng lớp là Lương Y Trần Thị Hồng Xuân (Xuân Trần). Lương Y có hơn 10 năm làm nghề Đông y và vẫn làm nghề hằng ngày tại Cơ sở Chăm Sóc Sức Khỏe Hồng Xuân. Lương Y đã đào tạo hàng trăm học viên ở miền Nam và miền Bắc, tự biên soạn bài giảng, quay toàn bộ video và là tác giả sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần". Lương Y Xuân Trần có video bài giảng về bước mà người mới học hay bỏ qua, đăng trên kênh YouTube:
Nếu bạn sắp được chích: hỏi người làm ba câu. Có sát khuẩn không? Có dùng kim mới cho từng người không? Trong lúc chích có theo dõi sắc mặt, bắt mạch không? Trả lời không được thì nên cân nhắc lại.
Nếu bạn muốn học: bạn xem thử miễn phí 12 bài chọn lọc ở trang Quà tặng, hoặc hơn 60 video trên kênh YouTube Xuân Trần. Muốn học bài bản tại nhà thì có Khóa Chích Lể Đông Y Cơ Bản, gồm 20 bài video: Phần A là nền tảng an toàn – vô trùng, Phần B đi theo từng vấn đề. Học phí ưu đãi 1.868.000đ, giá gốc 3.868.000đ. Lớp nghề trực tiếp ở Bình Dương/TP.HCM có giá 6.800.000đ, ở Hà Nội (Hoàng Mai) có giá 7.800.000đ. Bạn nhắn Zalo trợ lý 0327 668 134 hoặc gọi 0354 458 941 để hỏi lịch.
Câu hỏi thường gặp
Chích lễ có đau hơn tiêm không?
Không có câu trả lời chung, vì mỗi người cảm nhận một khác và giáo trình cũng không so chích lể với tiêm. Làm đúng kỹ thuật (chích nhẹ, chích nông ở vùng đầu mặt, nặn máu vừa đủ) thì người được chích đỡ khó chịu hơn nhiều.
Người sợ kim có chích lể được không?
Phải cân nhắc kỹ. Sách "Phác Đồ Chích Lể – Xuân Trần" xếp người quá sợ kim vào nhóm phải hỏi kỹ, làm nhẹ tay hoặc không làm, vì ép làm dễ choáng ngất. Nếu vẫn chích thì bạn phải được trấn an, nằm hoặc ngồi có chỗ tựa và được theo dõi sắc mặt, mạch suốt buổi.
Nặn máu nhiều có làm chích lể hiệu quả hơn không?
Không. Giáo trình dạy nặn vừa đủ: đủ hiệu quả, không mất máu quá mức. Ở đầu ngón tay chỉ 1–2 giọt.
Đang chích lễ mà thấy chóng mặt thì làm sao?
Báo ngay cho người làm, đừng ráng chịu. Có da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ thì phải ngừng chích liền, xử trí cấp cứu ban đầu; nặng hoặc không đỡ thì đưa tới cơ sở y tế.
